साता व्यापी वेलायत भ्रमणमा रहेका माओवादी अध्यक्ष तथा पुर्व प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड लन्डनमा रहेका आफ्नो गृह जिल्ला चितवनका नागरिकसंग भेटघाट गर्दै । पत्नी सिता र पुत्र प्रकाशका साथ साताव्यापी लन्डन भ्रमणमा रहेका प्रचन्डले त्यहा रहेका नेपालीको निमन्त्रणामा वेलायतको भ्रमण गरेका हुन । लन्डनमा रहेकी शान्ता पान्डेको शौजन्यमा प्राप्त तस्विर ।

गरिवी निवारण कोषमा संलग्न विकासमा रुची राख्ने मेरा कलेजका मित्र भुपेन्द्र कार्की हालै मात्र मुगुको यात्रावाट फर्किनु भएको छ । त्रिवीवाट ग्रामिण विकासमा स्नातकोत्तर सकेर फिरन्ते राउटे जातिका वारेमा थेसिस लेख्ने उनै कार्कीले भर्खरै गरेको मुगु यात्राका तस्वीर तंपाइहरुलाइ पनि मन पर्ला भनेर व्लगमा राखेको छु ।

 नेपालको अत्यन्तै विकट जिल्ला मुगुको राराताल जति सुन्दर छ त्यो सुन्दरतासंग तुलनै नहुने विकटता मुगु भित्रै रहेको छ । केही मिनेटको प्लेन उडाइपछि मुगु पुग्नेहरु रारातालको वयान गरेर त फर्किन्छन, तर विडम्वना मुगुको विकटतादेखि उनीहरु त्यत्तिकै वेखवर पनि वन्छन । मुगुको जीवन असहज त छदैछ भूगोलले दिएको पिडापनि मुगालीलाइ सही नसक्नुको छ । उत्पादनमा कमी, चिसोका कारण वाली पाक्न वर्ष दिन भन्दा वढि कुर्नु पर्ने वाध्यता , आधुनिक पुर्वाधरको कमी भनी साध्य छैन मुगुको दुख ।

दुखका बीच राराताल हास्दो छ मुगालीपनि पिडालाइ छातिमा दवाएर निष्कपट हास्दा छन । यही असारमा सम्पन्न मुगु भ्रमणमा आफ्नो कार्यक्रम वारे अनुगमन गर्न गएका कार्कीजीले अनेक कहानी सुनाइरहदा मेरो मानसपटलमा तिनै मुगालीका पिडाकाबीचका निष्कपट हांसोले डेरा जमायो । एकमन त सोचे कति टन्टो गरिरख्नु, अर्को मनले भन्यो यो नेपाल हो , नेपालको वास्तविकतावाट वेखवरहुनु एउटा पापै हो, मेरा नजरले करिव सय फोटोमा उत्कृष्ट ठहर्याएका यी तस्विर तपाइहरुसंग शेयर गर्न लागेको छु ।

 अनेक पिडा, वाध्यता र कठिनाइकाबीच नेपालको शुन्दरता भने अचम्मकै छ । राराताल हासेकै छ । मुगालीका गालामा हांसोको लाली ताजै छ , पाकृतिक सुन्दरताको त भो कुरै नगरौ । प्राप्ती जंहापनि होला तर अभावकाबीचको हासो नेपालमा मात्रै छ  मुगु र मुगुहरुमै छ ।

 

गरिवी निवारणकोषको कार्यक्रममा एकत्रृत महिला ।

शिक्षाप्रतिको मुगाली महिलाको चासो ।

कार्यक्रमपछि सामूहिक तस्विर खिचाउदै महिलाहरु ।

मुगुका लेक, आहा कति शुन्दर ।

मुगुका वस्ति पृष्ठभूमिमा राखेर तस्वीर खिचाउदै भुपेन्द्र कार्की ।

मुगुका घर र वस्तीहरु ।

वच्चाको स्याहारमा मुगाली किशोर वावु ।

माओवादीको वहादुरी । मुगाली जनता तर्ने पुल जुन द्धन्द कालमा माओवादीले ध्वस्त पारेपछि मुगालीले सास्ती खेप्दै जोखिममा यात्रा गर्नु परेको छ । सरकारमा आएर सहरमा घरघडेरी जोड्न लागेका माओवादीलाइ मुगुका यस्ता पुल संझने फुर्सद भने भएन । 

 

रमेश बस्नेत 

      झण्डै छ महिना अघि काठमाण्डौको गुरुकुल नाटकघरको थिएटरमा कर्णाली दक्षिण वग्दो छ नामको नाटक हर्ेर्दै गर्दा आसु खसाल्ने धेरै दर्शक मध्ये म पनि एक थिए । सत्य कथावस्तुमा आधारित कर्णालीको पीडा अभिनय मार्फ हर्ेदा दर्शक दिर्घामा रहेका म जस्तै धेरै भाव विव्हल भएका थिए । 

२) विमानबाट देखिएको रारा तालको दृश्य ।
      गुरुकुलमा सो नाटक हेरे पछि एक पटक प्रतक्ष्य कर्णाली र कर्णाली वासीको दिनचर्या नियाल्ने रहर उम्लिएको थियो । संयोगले केही समय अघि कर्णाली को पनि कर्णाली भनेर चिनिने मुगु जिल्ला जाने अवसर आफू कार्यरत संस्थाले जुराइदियो । तर सोचेजस्तो सजिलो नुहदो रहेछ मुगु पुग्नलाई । फेरी पनि त्यही नाटकको सम्झना आयो मलाई मेरो मुगु यात्रामा । प्लेनको पर्खाइमा वस्दा वस्दै विरामीको मृत्यु भएको सो नाटकको कथावस्तु नाटक होइन यथार्थता रहेछ । यद्यपि म नाटकमा देखाइएको विरामी पात्र जस्तो नभए तापनि सोही यथार्थता भोग्न बाध्य भए । मुगु यात्रामा निस्किएको मैले चार दिन सुर्खेतमा विताए । एक पटक त प्लेन चढने लाममा एअरपोर्टमा वसिसकेर पनि हावा बढ्यो भन्दै प्लेन क्यान्सील गरियो । 
      मुगु जाने प्लेन पाउनु भनेको अमेरिकाको भिसा पाउनु भन्दा पनि कठिन रहेछ । हप्ताको दुइ दिन मंगलवार र विहिवार नेपालगंजबाट मुगुको लागि नेपाल एअरलाइन्सको हवाईजहाजको उडान तालिका भए पनि यसको भर नहुदो रहेछ । यति एअरलाइन्सको निजी विमानले पनि यात्रु बोक्नु भन्दा खाद्यान्न वोक्नुमा बढी फाइदा हुने भएकाले विभिन्न बहानामा यात्रु फ्लाइट क्यान्सील गरिरहदो रहेछ । उता मौसमको कारण हुने कठिनाई त छदै छ । 

१) मुगुको सदरमुकाम गमगढी बजार ।
      चार दिनको पर्खाइ पछि मेरो मुगु पुग्ने सपना पुरा भयो । सुर्खेतबाट झण्डै एक घण्टाको जहाज उडान पछि मुगुको ताल्चा विमानस्थल पुगिदो रहेछ । जहाज चढेपछि पनि विमानस्थलमा ल्याण्ड नगरुन्जेल सम्म यात्रा अनिश्चित नै हुँदो रहेछ । हावाको कारण विमानस्थलमै पुगेका जहाजहरु पनि ल्याण्ड गर्न नसकी र्फकदा रहेछन् । तर मैले भने त्यो नियति भोग्नु परेन । विमानबाट ओर्लनासाथ हातमा नाम्लो लिएर वसेका बाल भरिया देखेर मन कुडियो । विमानस्थलबाट करिव दुइ घण्टाको पैदल दुरीमा मुगुको सदरमुकाम गमगढी पुगियो । 

      मानवविकास प्रतिवेदनमा नेपालको ७५औ स्थानमा पर्ने यो जिल्लामा पुग्दा झल-झली राजधानीमा नाटकमा हेरेको दृश्य पुनारावृति भइरहेको थियो । नाटकमा वोलिएको एउटा संवाद घरिघरि दिमागमा खेलीरहृयो । " ..पेसा तिरेर दिने नागरिकता बाहेक राज्यले हामीलाई के दियो -" हो साच्चै नीति निर्माताहरुको अदुरदर्शिताको शिकार मुगु भएको यथार्थता त्याहा पुग्दा सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । राज्यले आफ्नो भुगोललाई सही न्याय दिन नसक्दाको परिणाम के हुन्छ भन्ने उदाहरण रहेछ मुगु । 
      मैलो पहिरनमा सुकिलो हासो हास्दै गरेका मुगालीहरुले जवरजस्त जिन्दगीसँग बाच्नका खातिर पाखुरा बजारीरहेकाहरुको नियति गुरुकुलको थिएटरमा हर्ेदा भन्दा सयौ गुणा बढी वास्तविकतामा दुःखदायी लाग्थ्यो । सोचे राजधानीमा नाटक हेरेर आसु खसाल्ने मनहरुले साच्चै नजिकबाट यहाको दृश्य देखेको भए के गर्थ्ो होलान् । गुरुकुलको बन्दकोठा भित्र तुइनमा झुण्डिएको देख्दा डरले आखा चिम्लनेहरुले एउटा नाम्लोमा झुण्डीएर कर्णाली पार गरेको देखे भने रोमाञ्चित हुन्थे वा डराउथे मैले कल्पना गर्न सकिन । 
      सुकिला र हुष्टपुष्ट अनुहार विकासे संस्थाहरुमा कामगर्ने वाहिरी जिल्लाका व्यक्ति वाहेक यहाका रैथानेहरुको देख्न नपाईएको वास्तविकताले पनि मन हुडलीरहृयो । सदरमुकाम त त्यस्तो थियो भने मुगुको दुरदराजका वस्तीहरुको हालत कस्तो होला त्यो कल्पना भन्दा वाहिर थियो । जिल्लामा अभाव वाहेक केही पनि पाइदो रहेनछ ।  

३) विमानस्थल छेउमा लेखक ।
      नयाँ बन्दै गरेको संविधानलाई सुझाव संकलन गर्न गएका सभासदहरुको टोली पनि म मुगु छदै जिल्लामा पुगेका रहेछन् । तर जिल्लामा अधिकांसलाई संविधानको वारेमा उति चासो थिएन । क्लिष्ठ भाषा प्रयोग गरिएका प्रश्नावली लिएर मुगुको गाउँमा सुझाव संकलनको लागि आएका सभासदहरुको टोली प्रति व्यङ्ग्य गर्दै माहाकाली उच्च माविका सह प्राध्यापक कृष्णमुराही भट्टले भने, ‘सुझाव संकलनको यो प्रक्रिया केवल नाटकको लागि नाटक मात्र हो । स्कुलका शिक्षकलाई समेत गाह्रो हुने खालका प्रश्नावली लिएर मुगुको गाउँमा सुझाव संकलनको निम्ति जानु हास्यस्पद हो’ उनको तर्क थियो । 
      ‘यदि कसैले मुगुवासीसँग के माग्छौ भनी सोधे भने यहाका जनताले के पो माग्दा हुन’ सँगै यात्रामा चिनजान भएकी स्थानीय गैर सरकारी संस्थामा कार्यरत कल्पना ज्ञवालीले भनिन । मुगु जिल्लाको सात महिने वर्साईको अनुभव सुनाउदै ज्ञवालीले अगाडि भनिन, ‘यहाँका मान्छेको चेतनास्तरमा बृद्धि नभएसम्म यहाँ गरिने विकासे कार्यक्रमहरु केवल वालुवा पेलेर तेल निकाल्ने प्रयास मात्रै हो ।’ हुन पनि जिल्लामा शौचालयदेखि चुल्होसम्म विकासे संस्थाहरुले निर्माण गरिदिएको मुगुमा जनताहरु आत्मनिर्भर हुनुको सट्टा झन परनिर्भर बन्दै गएका रहेछन् । 
      ‘हेलिकप्टरले ओसारेर खुवाएको चामलले मुगु कहिले सम्म बाच्ला र -’ एक अन्तराष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थामा कार्यरत चिरञ्जिजी दाहालको प्रतिक्रिया थियो । हुन पनि दिनदिनैको अनियन्त्रित जंगल फडानी र नयाँ वृक्षरोपणको अभावले आफैमा भौगोलिक जटिलता खेपी रहेको मुगुले थप आपत्ति भोग्ने निश्चित प्राय छ । 
      साझ परेपछि गमगढी बजार लोकल रक्सीको नसामा अनियन्त्रित हुँदे जादो रहेछ । साझ सडकमा भेटिने युवाहरु अधिकांस जाडको नसामा लठि्ठएको भेटियो । ‘मुगुको मौलिकता भन्नु नै रक्सी भईसक्यो’ गमगढीमा विश्राम होटल सञ्चालन गर्दै बसेका छत्र कुमाइले भने, ‘मैले होटलमा रक्सी बेच्ने नगरेको कारण रक्सी मन नपराउनेहरु मेरो होटलमा आउछन् ।’ मन मनै सोचे म पनित त्यही कारण यो होटलको पाहुना भएको छु । 
      अभाव र समस्याको बीचमा पनि स्कुले विद्यार्थीहरुको सख्यां उत्साहजनक देखेर भने थोरै भएपनि परिवर्तनको सन्देश फैलदै गरेको महशुस भयो । आधा पेट खाएर भएपनि आफ्ना नानीहरुलाई पढाउन साहास गर्ने मुगालीहरु प्रति गौरव पनि लाग्यो । चार रुपैयाको डटपेनलाई २५ रुपैया तिर्नु पर्ने वाध्यता बीचपनि अक्षरसँग रमाउनेहरु देख्दा जति खुसी लाग्यो त्यत्तिकै दुःख स्कुले विद्यार्थीहरुको कुलतको वारेमा थाहा पाएपछि पनि लाग्यो । परिक्षामा रक्सीको नसामा मातेर आउनेहरु पनि हुन्छन सदरमुकाम कै एक उच्च माविका शिक्षकले भने, गाजा चरेर लगाएतका नसा लिनेहरुको संख्या पनि दिनै बढदै गएको छ ।’ 
      अधिकांस मुगाली युवाहरुको हातमा देखिएको मोवाइल फोनले यहाँका युवाहरुमा प्रविधि प्रतिको मोह बढेका जस्तो लागे पनि यसको दूरुपयोग भने प्रशस्तै भएको थाहा भयो । युवाहरुका बीच महंगो मोवाइल सेट प्रयोग गर्ने फेसन जस्तै भएको रहेछ । अधिकांस युवाहरु चर्को स्वरमा मोवाइलमा गीत सुन्दै हिडेको दृश्य यहाको लागि सामान्य थियो । ‘सात महिनामा यहाँ ३५ लाखको रिचार्ज कार्ड विक्रि भएको छ ।’ जिल्लामा मोवाइल फोनको दुरुपयोगलाई प्रमाणित गर्ने अभ्रि्रायले प्रेम नामका एक अधवैसेले भने, यहाका मानिसहरुले पैसा खर्च गर्ने माध्यम मोवाइल र रक्सी मात्र हो ।’ 
      मुगुमा भएका, सुनेका, देखेका यावत गतिविधि राजधानीको गुरुकुल नाटकघरमा हेरेको नाटकको पुनरावृति सिवाय मलाई केही पनि लागीरहेको थिएन । त्याहाका प्रत्येक वास्तविकताले मलाई गुरुकुलको थिएटरमा हेरेको कर्णाली दक्षिण वग्दो छ नाटकको संवाद अभिनय र कथावस्तुको यादलाई ताजा बनायो । 
      राजधानीमा नाटकमा अभिनय गर्ने कलाकार मुगुका नै थिए । अनि सो नाटक प्रदर्शनबाट उठेकोकरकमले मुगुमा पनि नाटकघर बनाउने बताइएको थियो । मैले पनि मेरो वेरोजगारी खल्तीबाट सो नाटक प्रदर्शनको क्रममा नाटक हेर्दा तिर्नु पर्ने शुल्कको अलवा केही पैसा चन्दा वाकसमा खसालेको थिए । मुगु पुग्दा मलाई मेरो चन्दाको सदुपयोग भए नभएको जान्ने इच्छा जाग्यो । गमगढीको एक किराना पसलमा परिचय भएका पारसमणी मल्ल नामका युवासँग मैले आफ्नो जिज्ञासा राखेको थिए तर जवाफ सुुनेर नरमाइलो लाग्यो । किनकी सो नाटक प्रदर्शन गर्ने युवाहरु वीचमा फुट आएको र नाटकबाट उठेको पैसा हिनामिना भएको जानकारी ती युवाले गराए । नाटकमा अभिनय गर्ने मुगाली युवाहरुसँग मुगुमै भटेर साक्षात्कार गर्ने रहर भने पुरा भएन । 
      मुगुको वास्तविकतालाई नजिकबाट नियाल्दा साच्चै किकर्तव्यविमुढ जस्तो भए । कुनै प्रतिक्रिया विहिन । भुगोलले ठगेको त्यो जिल्लामा यदि रारा ताल पनि नहुदो हो त भुगोलको श्रृष्टिकर्तालाई जति सरापे पनि कमी नै हुन्थ्योहोला । श्रृष्टिको अनुपम रचना रारा तालले मुगुका यावत भौगोलिक जटिलतालाई आझेलमा पार्न सकेकेा रहेछ । राराको वयान मेरो स्तरको मान्छेले गर्न खोज्यो भने सम्भवत त्यो दुस्साहास हुने छ । खै कसले भनेको हो रारा लाई धर्तीको अप्सरा भनेर बस यति नै काफी छ राराको वयानको निम्ति । 
      मुगुको अभाव र समस्यासँग नजिकबाट साक्षात्कार गरिरहदा मलाई देशको तर्राई लगाएतका भु-भागमा विभिन्न समूहरुले अधिकार प्राप्तिको निम्ति गरिरहेका संर्घष्ाका कार्यक्रमहरुको पनि याद आयो । अनि साच्चै मन दुःखेको अनुभूति भयो । सोचे कम्तिमा सडक अवरुद्ध पार्ने अवसर त पाएका छन तर्राईवासीहरुले । विचरा मुगालीहरुले कसरी माग्ने अधिकार र न्याय । कसको विरुद्ध कहा आन्दोलन गर्ने । जिल्लामा सरकारको कुनचै निकायमा सेवा अवरुद्ध गरेर विरोध गर्ने । केवल उत्तरविहिन प्रश्नहरु बाहेक मैले मुगुमा केही पाइन । 
      मुगु यात्राको नरमाइलो पक्ष भनेको मेरो क्यामराले दिएको धोका हो । यात्राको क्रममा चिनजान भएका सहयात्रीको क्यामरामा कैद भएका केही तस्विरहरु उनीहरुले इमेल मार्फ पठाएर न्याय गरे भने यो नरमाइलो पनि केही हद सम्म कम हुने छ । तर क्यामराको अभावले यात्राको धित भने मरेन । अन्ततः एकहप्ते मुग वर्साई सकाएर मुगुमा दुःखेको भारी मन लिएर जिल्ला बाहिरिए । (नेपालगंजमा रहेर मानवअधिकारका क्षेत्रमा क्रियाशिल लेखकलाइ निम्न इमेलमा सम्पर्क गर्न सकिन्छ ।)balkrishna@insec.org.np

ऋषि धमला

रिपोर्र्टर्स क्लब नेपालले आज चैत्र १७ गते आफ्नो १२ औं वाषिर्कोत्सव मनाउदैछ । नेपालको पत्रकारिता क्षेत्रका आदरणीय अग्रज दाजुदिदी एवं सहकर्मी साथीहरुको हौसला, प्रेरणा र मायाबाटै क्लबले छोटो समयमा उल्लेख्य ख्याति हासिल गर्न सफल भयो । प्रेस स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रका पक्षमा खरो उत्रिएर आफूलाई साझा मञ्चका रुपमा प्रस्तुत गरेको क्लबले विभिन्न समयमा धम्कीहरुको पनि सामना गर्दैआएको छ ।

क्लबका अध्यक्षका रुपमा मैंले अहोरात्र नेपाली जनताको आवाजलाई साझा मञ्चबाट मुखरित गर्न सक्रियता देखाएं । यसबीच मलाई विभिन्न समयमा धम्कीहरु आए । राजाको शासनकालमा क्लबमा लोकतन्त्रका पक्षधर नेताहरुलाई ल्याइएको भन्दै प्रहरीले घेराऊ गर्ने देखि राज्यसत्ता चलाउनेहरुबाट धम्की पनि आयो । तत्कालिन प्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्द र नेकपा माओवादीका वरिष्ठ नेता डा.बाबुराम भट्टर्राईलाई एउटै मञ्चमा ल्याएर सहमतिको पक्षमा आइसब्रेक गराउने भूमिका खेल्दा पनि धम्की नआएको होइन । तर कत्तिपनि विचलित नभई क्लबले आफूलाई लोकतन्त्रका पक्षमा खरो उतार्यो ।

सदन नहुंदा जनमत भएका नेताहरुको बोल्ने ठाउं कमै थियो । उनीहरुको आवाज जनतासम्म पुग्न कठिन थियो । त्यतिबेला रिपोर्र्टर्स क्लब नेपालले मिनि संसदको भूमिका निभायो । नेताहरुको तर्क र आवाज जनताको घर घरसम्म पुग्न क्लबको मञ्चनै उपयोगी सावित भएको इतिहास साक्षी छ । त्यतिबेला पनि क्लबले विभिन्न धम्कीको सामना गर्नुपर्यो तर विचलित भएन ।

एकपछि अर्को प्रहारको सामना गर्दै अगाडि बढेको रिपोर्र्टर्स क्लब नेपालले आज इतिहासकै र्सवाधिक कठिन चुनौतीको सामना गरिरहेको छ । क्लबका अध्यक्षका रुपमा रहेको ममाथि सुनियोजित षड्यन्त्र भएको छ । भूमिगत सशस्त्र समूहसंग सम्बन्ध रहेको अभियोग लगाएर थुनामा राखिएको छ । शुरुमा जनतालाई भ्रम र्छन विभिन्न प्रोपोगाण्डा गरियो । केही पत्रकारलाई डरधाक धम्की देखाएर मविरुद्ध बयान दिन लगाइयो जुन सुनियोजित रुपमा र्सार्वजनिक गरेर केही अधिकारीहरुले ठूलो विजयको धमास देखाए । हिटरमा पिसाब फर्ेन लगाएर मविरुद्ध बोल्न लगाइएको खुलासा स्वयं पत्रकार साथीहरुबाट खुलासा भइसकेको छ । त्यसैलाई आधार बनाएर ममाथि भूमिगत समूहसंग सम्बन्ध रहेको भन्दै ज्यान मार्ने उद्योग, हतियार तथा खरखजाना र जर्बजस्ती चन्दा असुली जस्ता अभियोग लगाइएको छ । अदालतले हतियार तथा खरखजानाको अभियोगबाहेकमा तारेखमा राखेर मुद्या चलाउन आदेश दिएको छ । हतियार तथा खरखजानाको अभियोगउपर अनुसन्धानका लागि भन्दै जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौंले थुनामा राख्न भनेपछि म पुनरावेदन अदालत पाटनमा न्यायको लागि पुगेको छ । किन हो कुन्नि दायर मुद्याउपर बहसमा ढिलाई भइरहेको छ ।

अहिले ममाथिको प्रहार प्रेस स्वतन्त्रतामाथिको प्रहारको अर्को रुप भनिएको छ । विगतमा पनि प्रेस र पत्रारमाथि आक्रमण नभएका होइनन् । पछिल्लो समयमा ममाथि गरिएको प्रहार नितान्त नयां ढंगको छ । बुढी मरी भन्नुभन्दा पनि काल पल्कने खतरा छ । नेपालको प्रेसमाथि निकै खतरा बढेको छ । आम पत्रकार साथीहरु, न्यायप्रेमी लोकतन्त्रका पक्षधरहरु यसप्रति सजग हुन जरुरी छ । पत्रकार तर्सर्ाा अधिनायकवादको बाटो फराकिलो पार्ने सूत्रपात त भइरहेको छैन – यसप्रति सबै सजग हुन जरुरी छ । रिपोर्र्टर्स क्लब नेपालको १२ वर्षलामो इतिहास संर्घष्ानै संर्घष्ाले भरिएको छ । क्लबले कुनैपनि अधिनायकवादसंग डगेन बरु डटेर त्यसविरुद्ध आफूलाई उभ्याएको छ । भविष्यमा आउने चुनौतीको समना गर्न पनि क्लब तयार छ । भनिन्छ खाएको विष लाग्छ नखाएको लाग्दैन । नियोजित रुपमा अभियोग लगाएर मलाई ज्यान मार्ने अभियोग, हतियार तथा खरखजानासम्बन्धमा फसाउन खोज्नु आफैमा हास्यास्पद हुनजान्छ । मेरा पक्षमा आदरणीय वरिष्ठ कानुन व्यवसायीहरु शम्भु थापा, विश्वकान्त मैनाली, शेरबहादुर केसी, माधव बास्कोटा, डा.भीमार्जुन आचार्य, टिकाराम भट्टर्राईलगायतले बहस गर्नुभएको छ । उहांहरुले न्यायका लागि मलाई साथ दिनुभएको छ । आदरणीय नेपाल पत्रकार महासंघका अध्यक्ष धर्मेन्द्र झा, पर्ूव अध्यक्ष तानाराथ दाहालका अलावा महासंघका साथीहरु प्ाोषण केसी, रामजी दाहाल, रमेश बिष्ट, जगत नेपाल, उजिर मगर, दिवाकर बागचन्दलगायतले न्यायका लागि मैंले चालेको कदममा साथ दिइरहनुभएको छ । मानवअधिकारवादी चरण प्रर्साईं, सुदीप पाठकलगायतको हौसला मेरो साथमा छ ।

मामाथि भएको अन्यायका विरुद्धमा आदरणीय नेताज्यू, पत्रकार साथीहरु, मानवअधिकारवादी, कानुन व्यवसायीलगायतले न्यायको लर्डाईंमा साथ दिने उद्घोष गरिसक्नुभएको छ । जनआन्दोलन २०६२।६३ <mबष्तियस्६२।६३श्र का नायक गिरिजाप्रसाद कोइरालाले सुनियोजित षड्यन्त्र भएको बताइसक्नुभएको छ । कांग्रेस कार्यवाहक सभापति सुशील कोइराला, वरिष्ठ नेता शेरबहादुर देउवा, उपसभापति रामचन्द्र पौडेल, सहमहामन्त्री अर्जुननरसिंह केसी, केन्द्रीय सदस्य सुजाता कोइराला, एमाले अध्यक्ष झलनाथ खनाल, वरिष्ठ नेता केपी शर्मा ओली, तमलोपा अध्यक्ष महन्थ ठाकुर, नेकपा मालेका महासचिव सीपी मैनालीले ममाथि अन्याय भएको प्रष्ट रुपमा बोलिसक्नुभएको छ । सरकारकै मन्त्रीहरु राजेन्द्र महतो, जयप्रकाशप्रसाद गुप्ता र गणेश शाहले ममाथि लगाइएको अभियोग र थुनामा राख्नुको कारणबारे मन्त्रिपरिषद बैठकमा कुरा उठाउनुभएको छ । संयुक्तराष्ट्र्संघीय मानवअधिकार उच्चायुक्त नाभी पिल्ले, नेपाल आएका पत्रकारहरुको अन्तराष्ट्रि्य मिसनका पदाधिकारीलगायतले पनि मेरो गिरफ्तारीबारे गम्भीरता देखाउदै कानुनी प्रक्रियामा ढिलाई गरिएकोमा आपत्ती जनाउनुभएको छ ।

म डिल्लीबजार कारागारमा बसेर विगतको स्मरणपनि गरिरहेको छु । १० वर्षो सशस्त्र जनयुद्धताका क्लबलाई माओवादीसम्वद्ध पत्रकारलाई लुकाएको आरोप लागेको थियो । कतिपटक क्लबलाई धम्की पनि आयो । तर पत्रकारको हकहितका पक्षमा कटिवद्ध रिपोर्र्टर्स क्लब नेपाल डगमगाएन । नितान्त पत्रकारको हकहितप्रति समर्पित भएर सक्रिय भयो । आज क्लबमाथि ठाडै तर्राईको सशस्त्र संर्घष्ारत समूहसंग सम्बन्ध रहेको आरोप लगाइएको छ । यो आफैमा कपोकल्पित र आग्रह पर्ूवाग्रहबाट ग्रस्त छ भन्ने उजागर हुदै गएको छ ।

ढिलो भएपनि म न्याय पाउनेमा विश्वस्त छु । तर म चुनौतीका साथ भन्न चाहन्छु कि ममाथि लगाइएको झूटा अभियोग पर्दाफास गरेर छाड्नेछु । म यस्ता अभियोगबाट कदापि डग्नेछैन । नेपालको प्रेस स्वतन्त्रताका पक्षमा अझ डटेर अगाडि बढ्नेछु । डेढ महिना लामो कारागार बर्साईंले मलाई चुनौतीसंग जुध्ने नयां आधार र शक्ति प्राप्त भएको छ । म यसलाई ऊर्जा ठानेर अझ सशक्त ढंगबाट जनताको घरआंगनका समस्यालाई क्लबको साझा मञ्चमार्फ जनतामाझ ल्याउन कटिवद्ध हुनेछु । कारागारमा राखेर मेरो ऊर्जा विनाश गर्ने सपना देख्नेहरुले भ्रम नपाले हुन्छ कि अब ऋषि धमलाले समाचार उत्पादन गर्न सक्दैन, प्रेस स्वतन्त्रताका पक्षमा सशक्त भूमिका निभाउन सक्दैन । न्याय त अवश्य मिल्नेछ । कारागारबाट छुटेपछि म अझ सशक्त र खरो रुपमा प्रस्तुत हुनेछु । समाचारको दुनियांमा आफूलाई झन् सक्रिय बनाउनेछु । रिपोर्र्टर्स क्लब नेपालको यात्रा पनि अविरल हुनेछ । विभिन्न आरोह र अवरोहसंग जुध्दै यो सशक्त रुपमा अगाडि बढ्नेछ । सदरखोर, डिल्लीबजार,काठमाडौ, नेपाल ।

२०६५ चैत्र १६ गते मंगलबार

ज्ञानेन्द्रजी नमस्कार,
सर्वप्रथम जनताको अभिमतको सम्मान गर्दै नागरिक हुनुभएकोमा हार्दिक आभार छ । २९ जेठमा नारायणहिटी दरबार छाड्नुअघि तपाइर्ले पत्रकार सम्मेलन आयोजना गरेर वक्तव्य वाचन गर्दैगर्दा म माओवादीको जनयुद्धकालीन राजधानी थवाङ -रोल्पा) पुगेको थिएँ । झयार्रझयार्र गर्ने रेडियो तरंगका माध्यमबाट तपाईंको बोली सुनेँ । जनमतको कदर गर्दै शिष्टतापूर्वक श्रीपेच र राजदण्ड सरकारलाई बुझाएर संविधानसभाको पहिलो बैठकले तोकेको अवधिभित्रै नारायणहिटी छाड्ने तपाईंको निर्णय स्वागतयोग्य लाग्यो । यद्यपि, ०५८ जेठ १९ गते राति भएको रहस्यमय दरबार हत्याकाण्ड र सम्पत्तिबारे तपाईंको स्पष्टीकरणप्रति भने पटक्कै चित्त बुझेन । जनताका मनमा रहेका अनगिन्ती प्रश्नको वैज्ञानिक र तथ्य-प्रमाणपरक जवाफ दिनुको सट्टा शब्दमार्फत गोहीका आँसु झारेर जनताको सहानुभूति बटुल्ने जबर्जस्त प्रयास गरेजस्तो लाग्यो । तर, त्यसबारे आवश्यक बहस, चर्चा-परिचर्चा र टीकाटिप्पणी भएको छैन । त्यसैको यो पत्र लेखेको छु । आशा छ, नागरिकका नाताले भाइको जिज्ञासा मेट्नुहुनेछ । मेरा केही जिज्ञासा यस्ता छन् :

- दरबार हत्याकाण्डका दिन १९ जेठ ०५८ राति पारिवारिक बैठकमा तपाइंको अनुपस्थितिलाई तपाईंका नातेदार र दरबारका पूर्वकर्मचारीसमेतले रहस्यमय र शंकास्पद मानेका छन् । बैठकमा तपाईं कुन जरुरी कामले अनुपस्थित हुनुभयो ?

- हत्याकाण्डको भोलिपल्ट अचेत अवस्थामा राजा बनाइएका तपाइंका भतिजा दीपेन्द्र शाहको राज्य-सहायकको हैसियतले दिनुभएको वक्तव्यमा तपाइंले ‘स्वचालित हतियार पड्कन गई घटना हुन गएको’ भन्नुभएको थियो । तर, केही दिनपछिको नाटकीय पत्रकार सम्मेलनमा घटनाका प्रत्यक्षदर्शी भनिएका डा. राजीव शाहीले तपाईंको भनाइको खण्डन गर्दै दीपेन्द्रलाई दोषी ठहर्‍याए । यति ठूलो विरोधाभाष कसरी ? ‘स्वचालित हतियार पड्केको’ भन्ने तपाईंको भनाइ अपराधबोधले ग्रस्त र विचलित मानसिकताको उपज होइन भन्ने कुनै आधार छन् कि ? होइन भने आफैँ पड्कने स्वचालित हतियार जनताले अहिलेसम्म हेर्न किन पाएनन् ?

- तात्कालिक प्रधानन्यायाधीशको अध्यक्षतामा कथित् उच्चस्तरीय छानबिन आयोग गठन भइसकेपछि त्यसलाई निष्पक्ष छानबिनमा सहयोग गर्नुको सट्टा घटनाका प्रत्यक्षदर्शी भनिएका राजीव शाहीले प्रश्न गर्न नपाइने पत्रकार सम्मेलन गर्नुको औचित्य के थियो ? आयोगलाई मार्गनिर्देश होइन ?

- डा. राजीव शाहीले पत्रकार सम्मेलनमा ‘नसाले हिँड्नै नसक्ने अवस्थामा पुगेका युवराज दीपेन्द्रलाई आफूहरूले बोकेर खोपीमा पुर्‍याएको र उनैले मेसिनगन लिएर आई गोली चलाएको’ बताएका थिए । हिँड्नै नसक्ने अवस्थामा पुगेको व्यक्तिले मेसिनगन लिएर कसरी गोली चलाउन सम्भव भयो ?

- घाइतेलाई नजिकमा रहेको शिक्षण, वीरजस्ता सुविधासम्पन्न अस्पतालमा नलगी तेब्बर दूरीको सैनिक अस्पताल लैजाने बाध्यता किन पर्‍यो ?

- घटनालगत्तै दरबार पुगेका प्रधानमन्त्रीलाई तपाइंकी मुमाको निर्देशनमा सैनिकले केही घन्टा बन्धक बनाउनु र घटनाबारे गुमराहमा राख्नुको उद्देश्य के थियो ?

- छानबिन आयोगसँगको बयानमा तात्कालिक शाही अंगरक्षक गजेन्द्र बोहराले ‘युवराज दीपेन्द्र ढलिसक्दा पनि गोली चल्दै थियो’ भनेका छन् (हेर्नूस् पेज ५५) । दीपेन्द्र ढलिसकेपछि गोली चलाउने को थियो ?

- तपाईंका विश्वासपात्र र कथित उच्चस्तरीय छानबिन आयोगसमेतले ‘दसजनाको हत्या गरिसकेपछि दीपेन्द्रले आत्महत्या गरेको’ आशयको भनाइ सार्वजनिक गरेका छन् । तर, बोहराको बयानमा त ‘दीपेन्द्रको लास छेउमा हतियार थिएन, मैले देखिनँ भनिएको छ । आत्महत्या गरेको भए छेउमा हतियार हुनुपर्ने होइन ?

- अकाल मृत्यु भएका कसैको पनि पोस्टमार्टम नगर्नुको रहस्य के हो ?

- जेठ २२ मा आफू राजा भएलगत्तै तपाइर्ंका दाजु वीरेन्द्रको तस्बिर भएका नोट विस्थापन गरी हतार-हतार आपmनो तस्बिर भएको नोट प्रचलनमा ल्याउन लगाउने हतारो किन ?

- गत जेठ ३० गतेको वक्तव्यमा तपाइंले ‘घटनामा घाइते भई बाँचेकी मेरी श्रीमतीको शरीरमा प्राविधिक कारणले निकाल्न नसकेका गोलीका टुक्रा अझै बाँकी रहेको’ उल्लेख गर्नुभएको छ । तर, कथित् उच्चस्तरीय छानबिन आयोगको बयानमा तपाईंका पुत्र पारसले त ‘मुमालाई केही नभएको, उहाँको टाउकोमा अधिराजकुमारी शान्तिकोे रगत लागेको’ बताएका छन् (हेर्नूस् पेज २६) । अहिले एक्कासि निकाल्नै नसकिने गोलीका टुक्रा कहाँबाट आयो ? कि त्यसपछि पनि राजदरबारमा गोली चल्यो ?

- गत वर्ष तपाईंले हत्याकाण्ड भएको त्रिभुवन सदन किन भत्काउन लगाउनुभयो ?

- राजदरबार हत्याकाण्डमा तपाइर्ं र तपाईका पुत्र पारस निर्दोष हुनुहुन्छ भने जनताका आशंकाको निरूपण हुनेगरी पुनः छानबिनका लागि सरकारसँग आग्रह किन गर्नुहुन्न ?

- दुनियाँलाई थाहा छ, तपाइंका हजुरबुबा त्रिभुवनले राणा प्रधानमन्त्रीबाट मागेर खर्च चलाउनुहुन्थ्यो । तर, उहाँका नाति तपाइं अनेकौं उद्योगमा लगानी गर्नसक्ने अकुत सम्पत्तिको मालिक कसरी हुनुभयो ? आपmनो सम्पत्तिको स्रोत देखाउन सक्नुहुन्छ ?

- तपाईंले विदेशमा सम्पत्ति नराखेको तथा राजपरिवारका कुनै पनि सदस्यहरूको सम्पत्ति नछिनेको तर्क गरेर पानीभित्रको ओभानो बन्ने प्रयास गर्नुभएको छ । तर, तपाईंकी छोरीका नाममा दर्ता भइसकेको भतिजी श्रुतीले दाइजोमा पाएको जग्गा र धीरेन्द्रको नाममा रहेको सेयर किन फिर्ता गर्नुभएको छैन ?

उही निर्विवेकी र निर्दयीमध्येको एक
कृष्ण अविरल
मेचीनगर-२, झापा

नेपालका लागि अमेरिकी राजदूत नान्सी पावेलले नेकपा (माओवादी) का अध्यक्ष प्रचण्डसँग भेटेकी छिन्। अमेरिकी अधिकारी र नेपालका लागि अमेरिकी राजदूत नान्सी पावेलले नेकपा (माओवादी) का अध्यक्ष प्रचण्डसँग भेटेकी छिन। अमेरिकी अधिकारी र अमेरिकाको सरकारले अझैपनि आतंकबादी सुचीबाट हटाइनसकेको नेपाली (माओवादी) का नेताबीच भएको यो पहिलो प्रत्यक्ष सम्पर्क हो।

सरसल्लाहका लागि वाशिंगटन प्रस्थान गर्ने अघिल्लो बिहान प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई भेटेकी राजदूत पावेलको माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डसँगको भेट त्यही साँझ अर्थात बिहीवार भएको थियो। प्रचण्डलाई भेट्न राजदूत पावेल आफ्ना सहयोगी अमेरिकी नियोग उपप्रमुख राण्डी बेरीकासाथ प्रचण्डको नयाँ बजार निवास पुगेका थिए। करीब ३५ मिनेटसम्म चलेको कुराकानीका अवसरमा वरिष्ठ माओवादी नेता बाबुराम भट्टराई पनि थिए।

भेटलाई अमेरिकी राजदूतावासलेनै सार्वजनिक गरेको थियो । दुतावासले शुक्रवार जारी गरेको विज्ञप्तिमा माओवादी अध्यक्षको प्रचलित नामको सट्टा पुष्प कमल दाहाल उल्लेख गरिएको छ। राजदूतावासले भनेको छ, “संविधानसभाको चुनावको नतिजा, सबभन्दा ठूलो दलका रुपमा आएको र भावी सरकारको नेतृत्व गर्ने विश्वास गरिएको नेकपा (माओवादी) को भावी योजना र नेपाल अमेरिका संबन्धका बारे छलफल गर्न राजदूत नान्सी पावेलले नेकपा (माओवादी) का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालसँग भेटेकी थिइन।“ ‘संझौताहरुको सम्मान’ उनले नयाँ सरकारले दाताहरुसँगको वर्तमान संझौताहरुको सम्मान र तिनको कार्यान्वयन गर्नेहरुको सुरक्षाबारे पनि आश्वस्त हुन खोजेको थिइन्।

त्यस्तै माओवादी सेना र वाइसीएलप्रति लक्षित ठानिएको अभिव्यक्तिमा सबै माओवादी संगठनहरुद्वारा राजनीतिक प्रक्रियाप्रति बोली र काम दुवैले प्रतिबद्धता जनाउन उनले प्रचण्डलाई आग्रह गरेकी राजदूतावासले जनाएको छ। विश्लेषकहरुका अनुसार अमेरिकी राजदूत र माओवादी अध्यक्षबीचको भेटले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ तरंग सृजना गरेको छ। अमेरिकाद्वारा आतंककारी घोषित संस्थाका नेतालाई अमेरिकी अधिकारीले भेट्न विदेश मन्त्रालयको विशेष स्वीकृति लिएर मात्र भेट्नु पर्ने कानूनी व्यवस्था छ। अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले त्यस्तो स्वीकृति दिनुलाई माओवादीलाई आतंककारीको सुचीबाट अझै हटाइनसकेको अमेरिकाको नीतिमा परिवर्तनको संकेत रुपमा हेरिएको छ।

 नेकपा माओवादीका वरिष्ठ नेता सीपी गजुरेलले राजालाई नारायणहिटी छाड्न सन्देश पठाइसकिएको खुलासा गर्नुभएको छ । १८ वैशाखमा रिपोर्र्टर्स क्लब नेपालको साक्षात्कार कार्यक्रममा बोल्दै उहांले सन्देशलाई बेवास्ता गरिए कडा कदम चाल्ने चेतावनी दिनुभयो ।

‘नारायणहिटी छाड्न भन्दै एक हप्ता अघिनै सन्देश पठाएका छौं,’ गजुरेलले चेतावनी दिदै भन्नुभयो,’अटेर गरे अन्य प्रक्रिया अपनाएर भएपनि छाड्न लगाइनेछ ।’ राजालाई जतिसक्दो छिटो बिदाई गर्न आफूहरु सक्रिय भएर लागेको बताउनुभयो ।

 साक्षात्कार कार्यक्रममा बोल्दै गजुरेलले सशस्त्र संर्घष्ा गर्ने कट्टर हिन्दुवादीको चेतावनी हास्यास्पद भएको बताउनुभयो । उहांले भन्नुभयो,’जोगीहरुले चिम्टा र त्रिशुल लिएर आउंछु भनेर धम्क्याउदैमा कोही पनि तर्सनेवाला छैन ।’ आफूहरुले हिन्दुवादीको सशस्त्र संघर्ष गर्ने चेतावनीलाई हल्का ढंगबाट लिएको बताउनुभयो ।

नेपाल र भारत सम्बन्धबारे हालै सम्पन्न पटना सम्मेलनका सहभागीसमेत रहनुभएका गजुरेलले १९५० को नेपाल भारत सन्धी खारेज गरी नयां सन्धी गर्नुपर्ने बताउनुभयो । छिमेकी मुलुकसंग समदूरीको सम्बन्ध स्थापित गर्ने स्पष्ट नीति प्रष्ट पारेको उहांको भनाई थियो । नयां परिवेशमा दुइ मुलुकको सम्बन्धलाई आर्थिक लाभमा उपयोग गर्नुपर्नेमा उहांको जोड थियो ।

पटना सम्मेलनका सहभागी नेकपा एमालेका विदेश विभाग सदस्य राजन भट्टर्राईले नेपाल भारतबीचको १९५० को सन्धीको साटो नयां सन्धी निर्माणको आवश्यकता औल्याउनुभयो । राजनीतिक नारामा मात्र सिमित नराखी तत्काल नयां सन्धी गरेर कार्यान्वयन हुने अवस्था तयार गनुपर्नेमा जोड दिनुभयो । उहांले भन्नुभयो,’राष्ट्रिय हितका लागि दलहरुबीच सहमतिको विकास गर्ने बेला आएको छ ।’ दलहरु एक भएर नेपाल भारत सम्बन्ध विकासका लागि थाती रहेको विषयहरु उठाउनुपर्ने बताउनुभयो । नयां सन्धी गरेर नेपालले आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने अवस्था सृजना गर्न उहांको जोड थियो ।

आमसंचारका विद्यार्थीहरुलाइ लिएर मोफसलको करिव हप्ता दिनलामो टुरमा निस्कनु ५ दिन अघि आज रिहर्सल जस्तै म एक दिनको टुरमा निस्किए । मेरो टुर काठमाण्डौवाट शुरु भएर वनेपा, धुलिखेल, भकुन्डेवेसी, मंगलटार, नेपालटार हुदै सिन्धुलीको दुम्जासम्म पुगेकेा थियो । दुम्जा नेपालको चिरपरिचित कोइराला परिवारको पुरानो घर रहेको स्थान रहेछ । वीपी कोइराला यही जन्मिएका थिए भनिन्छ । यसै भएरपपिन होला यो रुटमा काठमाण्डौ र पुर्वी तजराइलाइ जोड्ने वीपी कोइराला राजामार्ग वनेको छ । हाम्रो यात्रा विहान ४:३० वजे काठमाण्डौ तीनकुनेवाट शुरु भएको थियो ।वनेपामा केही मिनेट रोकिएपछि हामी दुम्जा पुगेका थियौ करिव आठ वजेतिर ।

यात्रामा प्राज्ञिक सहकर्मीहरु हुनुहुन्थ्यो । सिन्धुलीमा पर्ने कुशेश्वर महादेवको मन्दिरमा पुगेर हाम्रो वस रोकिएको थियो । सिन्धुली, रामेछाप र काभ्रेको सिमाना भएर वग्ने रोसी र कोशीको दोभानमा रहेको कुशेश्वर महादेवको दर्शन गरेपछि हाम्रो टिम आआफ्नै रुची अनुसारका काममा लागेका थिए । यात्राका सहकर्मीहरुका रुची त के थिए भन्ने कुरा तपायहरुले तलका तस्विरवाट थाहा पाइहाल्न्नु हुनेछ । काठमाण्डौवाट करिव ८० किलो मिटर टाढाको यात्रावाट फर्किएकोले यतिवेला म शिथिल भएको छु । थप टेक्स्ट म्याटर दिन नसकेकोमा क्षमा माग्दै क्याप्सन र तस्विरहरु ।

कोशी र रोशीको संगमा । पारी देखिएको डांडा रामेछाप जिल्लाको हो । शनिवार दिनभर मेरो यही वित्यो ।

सिन्धुली दुम्जामा रहेको कुशेस्वर महादेवको मन्दिर परिसर । साथमा हामी यात्रारत वस ।

ताल आ-आफ्नै । कोशी किनारमा शारदा सर कपीमा केही उतार्न व्यस्त । कृष्णसर, कपाडीसर, रामजी, भागीरथसर, ज्ञानेस्वरसर र अन्य तासमा मस्त ।

शिवजीको मन्दिरमा यी मेरा मित्रहरुले के सुघेका होलान । मैले भन्नै नपर्ला शिजवीको प्रसाद हो भन्ने त तपाइले ठम्याउनु भए होला ।