रमेश बस्नेत 

      झण्डै छ महिना अघि काठमाण्डौको गुरुकुल नाटकघरको थिएटरमा कर्णाली दक्षिण वग्दो छ नामको नाटक हर्ेर्दै गर्दा आसु खसाल्ने धेरै दर्शक मध्ये म पनि एक थिए । सत्य कथावस्तुमा आधारित कर्णालीको पीडा अभिनय मार्फ हर्ेदा दर्शक दिर्घामा रहेका म जस्तै धेरै भाव विव्हल भएका थिए । 

२) विमानबाट देखिएको रारा तालको दृश्य ।
      गुरुकुलमा सो नाटक हेरे पछि एक पटक प्रतक्ष्य कर्णाली र कर्णाली वासीको दिनचर्या नियाल्ने रहर उम्लिएको थियो । संयोगले केही समय अघि कर्णाली को पनि कर्णाली भनेर चिनिने मुगु जिल्ला जाने अवसर आफू कार्यरत संस्थाले जुराइदियो । तर सोचेजस्तो सजिलो नुहदो रहेछ मुगु पुग्नलाई । फेरी पनि त्यही नाटकको सम्झना आयो मलाई मेरो मुगु यात्रामा । प्लेनको पर्खाइमा वस्दा वस्दै विरामीको मृत्यु भएको सो नाटकको कथावस्तु नाटक होइन यथार्थता रहेछ । यद्यपि म नाटकमा देखाइएको विरामी पात्र जस्तो नभए तापनि सोही यथार्थता भोग्न बाध्य भए । मुगु यात्रामा निस्किएको मैले चार दिन सुर्खेतमा विताए । एक पटक त प्लेन चढने लाममा एअरपोर्टमा वसिसकेर पनि हावा बढ्यो भन्दै प्लेन क्यान्सील गरियो । 
      मुगु जाने प्लेन पाउनु भनेको अमेरिकाको भिसा पाउनु भन्दा पनि कठिन रहेछ । हप्ताको दुइ दिन मंगलवार र विहिवार नेपालगंजबाट मुगुको लागि नेपाल एअरलाइन्सको हवाईजहाजको उडान तालिका भए पनि यसको भर नहुदो रहेछ । यति एअरलाइन्सको निजी विमानले पनि यात्रु बोक्नु भन्दा खाद्यान्न वोक्नुमा बढी फाइदा हुने भएकाले विभिन्न बहानामा यात्रु फ्लाइट क्यान्सील गरिरहदो रहेछ । उता मौसमको कारण हुने कठिनाई त छदै छ । 

१) मुगुको सदरमुकाम गमगढी बजार ।
      चार दिनको पर्खाइ पछि मेरो मुगु पुग्ने सपना पुरा भयो । सुर्खेतबाट झण्डै एक घण्टाको जहाज उडान पछि मुगुको ताल्चा विमानस्थल पुगिदो रहेछ । जहाज चढेपछि पनि विमानस्थलमा ल्याण्ड नगरुन्जेल सम्म यात्रा अनिश्चित नै हुँदो रहेछ । हावाको कारण विमानस्थलमै पुगेका जहाजहरु पनि ल्याण्ड गर्न नसकी र्फकदा रहेछन् । तर मैले भने त्यो नियति भोग्नु परेन । विमानबाट ओर्लनासाथ हातमा नाम्लो लिएर वसेका बाल भरिया देखेर मन कुडियो । विमानस्थलबाट करिव दुइ घण्टाको पैदल दुरीमा मुगुको सदरमुकाम गमगढी पुगियो । 

      मानवविकास प्रतिवेदनमा नेपालको ७५औ स्थानमा पर्ने यो जिल्लामा पुग्दा झल-झली राजधानीमा नाटकमा हेरेको दृश्य पुनारावृति भइरहेको थियो । नाटकमा वोलिएको एउटा संवाद घरिघरि दिमागमा खेलीरहृयो । " ..पेसा तिरेर दिने नागरिकता बाहेक राज्यले हामीलाई के दियो -" हो साच्चै नीति निर्माताहरुको अदुरदर्शिताको शिकार मुगु भएको यथार्थता त्याहा पुग्दा सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । राज्यले आफ्नो भुगोललाई सही न्याय दिन नसक्दाको परिणाम के हुन्छ भन्ने उदाहरण रहेछ मुगु । 
      मैलो पहिरनमा सुकिलो हासो हास्दै गरेका मुगालीहरुले जवरजस्त जिन्दगीसँग बाच्नका खातिर पाखुरा बजारीरहेकाहरुको नियति गुरुकुलको थिएटरमा हर्ेदा भन्दा सयौ गुणा बढी वास्तविकतामा दुःखदायी लाग्थ्यो । सोचे राजधानीमा नाटक हेरेर आसु खसाल्ने मनहरुले साच्चै नजिकबाट यहाको दृश्य देखेको भए के गर्थ्ो होलान् । गुरुकुलको बन्दकोठा भित्र तुइनमा झुण्डिएको देख्दा डरले आखा चिम्लनेहरुले एउटा नाम्लोमा झुण्डीएर कर्णाली पार गरेको देखे भने रोमाञ्चित हुन्थे वा डराउथे मैले कल्पना गर्न सकिन । 
      सुकिला र हुष्टपुष्ट अनुहार विकासे संस्थाहरुमा कामगर्ने वाहिरी जिल्लाका व्यक्ति वाहेक यहाका रैथानेहरुको देख्न नपाईएको वास्तविकताले पनि मन हुडलीरहृयो । सदरमुकाम त त्यस्तो थियो भने मुगुको दुरदराजका वस्तीहरुको हालत कस्तो होला त्यो कल्पना भन्दा वाहिर थियो । जिल्लामा अभाव वाहेक केही पनि पाइदो रहेनछ ।  

३) विमानस्थल छेउमा लेखक ।
      नयाँ बन्दै गरेको संविधानलाई सुझाव संकलन गर्न गएका सभासदहरुको टोली पनि म मुगु छदै जिल्लामा पुगेका रहेछन् । तर जिल्लामा अधिकांसलाई संविधानको वारेमा उति चासो थिएन । क्लिष्ठ भाषा प्रयोग गरिएका प्रश्नावली लिएर मुगुको गाउँमा सुझाव संकलनको लागि आएका सभासदहरुको टोली प्रति व्यङ्ग्य गर्दै माहाकाली उच्च माविका सह प्राध्यापक कृष्णमुराही भट्टले भने, ‘सुझाव संकलनको यो प्रक्रिया केवल नाटकको लागि नाटक मात्र हो । स्कुलका शिक्षकलाई समेत गाह्रो हुने खालका प्रश्नावली लिएर मुगुको गाउँमा सुझाव संकलनको निम्ति जानु हास्यस्पद हो’ उनको तर्क थियो । 
      ‘यदि कसैले मुगुवासीसँग के माग्छौ भनी सोधे भने यहाका जनताले के पो माग्दा हुन’ सँगै यात्रामा चिनजान भएकी स्थानीय गैर सरकारी संस्थामा कार्यरत कल्पना ज्ञवालीले भनिन । मुगु जिल्लाको सात महिने वर्साईको अनुभव सुनाउदै ज्ञवालीले अगाडि भनिन, ‘यहाँका मान्छेको चेतनास्तरमा बृद्धि नभएसम्म यहाँ गरिने विकासे कार्यक्रमहरु केवल वालुवा पेलेर तेल निकाल्ने प्रयास मात्रै हो ।’ हुन पनि जिल्लामा शौचालयदेखि चुल्होसम्म विकासे संस्थाहरुले निर्माण गरिदिएको मुगुमा जनताहरु आत्मनिर्भर हुनुको सट्टा झन परनिर्भर बन्दै गएका रहेछन् । 
      ‘हेलिकप्टरले ओसारेर खुवाएको चामलले मुगु कहिले सम्म बाच्ला र -’ एक अन्तराष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थामा कार्यरत चिरञ्जिजी दाहालको प्रतिक्रिया थियो । हुन पनि दिनदिनैको अनियन्त्रित जंगल फडानी र नयाँ वृक्षरोपणको अभावले आफैमा भौगोलिक जटिलता खेपी रहेको मुगुले थप आपत्ति भोग्ने निश्चित प्राय छ । 
      साझ परेपछि गमगढी बजार लोकल रक्सीको नसामा अनियन्त्रित हुँदे जादो रहेछ । साझ सडकमा भेटिने युवाहरु अधिकांस जाडको नसामा लठि्ठएको भेटियो । ‘मुगुको मौलिकता भन्नु नै रक्सी भईसक्यो’ गमगढीमा विश्राम होटल सञ्चालन गर्दै बसेका छत्र कुमाइले भने, ‘मैले होटलमा रक्सी बेच्ने नगरेको कारण रक्सी मन नपराउनेहरु मेरो होटलमा आउछन् ।’ मन मनै सोचे म पनित त्यही कारण यो होटलको पाहुना भएको छु । 
      अभाव र समस्याको बीचमा पनि स्कुले विद्यार्थीहरुको सख्यां उत्साहजनक देखेर भने थोरै भएपनि परिवर्तनको सन्देश फैलदै गरेको महशुस भयो । आधा पेट खाएर भएपनि आफ्ना नानीहरुलाई पढाउन साहास गर्ने मुगालीहरु प्रति गौरव पनि लाग्यो । चार रुपैयाको डटपेनलाई २५ रुपैया तिर्नु पर्ने वाध्यता बीचपनि अक्षरसँग रमाउनेहरु देख्दा जति खुसी लाग्यो त्यत्तिकै दुःख स्कुले विद्यार्थीहरुको कुलतको वारेमा थाहा पाएपछि पनि लाग्यो । परिक्षामा रक्सीको नसामा मातेर आउनेहरु पनि हुन्छन सदरमुकाम कै एक उच्च माविका शिक्षकले भने, गाजा चरेर लगाएतका नसा लिनेहरुको संख्या पनि दिनै बढदै गएको छ ।’ 
      अधिकांस मुगाली युवाहरुको हातमा देखिएको मोवाइल फोनले यहाँका युवाहरुमा प्रविधि प्रतिको मोह बढेका जस्तो लागे पनि यसको दूरुपयोग भने प्रशस्तै भएको थाहा भयो । युवाहरुका बीच महंगो मोवाइल सेट प्रयोग गर्ने फेसन जस्तै भएको रहेछ । अधिकांस युवाहरु चर्को स्वरमा मोवाइलमा गीत सुन्दै हिडेको दृश्य यहाको लागि सामान्य थियो । ‘सात महिनामा यहाँ ३५ लाखको रिचार्ज कार्ड विक्रि भएको छ ।’ जिल्लामा मोवाइल फोनको दुरुपयोगलाई प्रमाणित गर्ने अभ्रि्रायले प्रेम नामका एक अधवैसेले भने, यहाका मानिसहरुले पैसा खर्च गर्ने माध्यम मोवाइल र रक्सी मात्र हो ।’ 
      मुगुमा भएका, सुनेका, देखेका यावत गतिविधि राजधानीको गुरुकुल नाटकघरमा हेरेको नाटकको पुनरावृति सिवाय मलाई केही पनि लागीरहेको थिएन । त्याहाका प्रत्येक वास्तविकताले मलाई गुरुकुलको थिएटरमा हेरेको कर्णाली दक्षिण वग्दो छ नाटकको संवाद अभिनय र कथावस्तुको यादलाई ताजा बनायो । 
      राजधानीमा नाटकमा अभिनय गर्ने कलाकार मुगुका नै थिए । अनि सो नाटक प्रदर्शनबाट उठेकोकरकमले मुगुमा पनि नाटकघर बनाउने बताइएको थियो । मैले पनि मेरो वेरोजगारी खल्तीबाट सो नाटक प्रदर्शनको क्रममा नाटक हेर्दा तिर्नु पर्ने शुल्कको अलवा केही पैसा चन्दा वाकसमा खसालेको थिए । मुगु पुग्दा मलाई मेरो चन्दाको सदुपयोग भए नभएको जान्ने इच्छा जाग्यो । गमगढीको एक किराना पसलमा परिचय भएका पारसमणी मल्ल नामका युवासँग मैले आफ्नो जिज्ञासा राखेको थिए तर जवाफ सुुनेर नरमाइलो लाग्यो । किनकी सो नाटक प्रदर्शन गर्ने युवाहरु वीचमा फुट आएको र नाटकबाट उठेको पैसा हिनामिना भएको जानकारी ती युवाले गराए । नाटकमा अभिनय गर्ने मुगाली युवाहरुसँग मुगुमै भटेर साक्षात्कार गर्ने रहर भने पुरा भएन । 
      मुगुको वास्तविकतालाई नजिकबाट नियाल्दा साच्चै किकर्तव्यविमुढ जस्तो भए । कुनै प्रतिक्रिया विहिन । भुगोलले ठगेको त्यो जिल्लामा यदि रारा ताल पनि नहुदो हो त भुगोलको श्रृष्टिकर्तालाई जति सरापे पनि कमी नै हुन्थ्योहोला । श्रृष्टिको अनुपम रचना रारा तालले मुगुका यावत भौगोलिक जटिलतालाई आझेलमा पार्न सकेकेा रहेछ । राराको वयान मेरो स्तरको मान्छेले गर्न खोज्यो भने सम्भवत त्यो दुस्साहास हुने छ । खै कसले भनेको हो रारा लाई धर्तीको अप्सरा भनेर बस यति नै काफी छ राराको वयानको निम्ति । 
      मुगुको अभाव र समस्यासँग नजिकबाट साक्षात्कार गरिरहदा मलाई देशको तर्राई लगाएतका भु-भागमा विभिन्न समूहरुले अधिकार प्राप्तिको निम्ति गरिरहेका संर्घष्ाका कार्यक्रमहरुको पनि याद आयो । अनि साच्चै मन दुःखेको अनुभूति भयो । सोचे कम्तिमा सडक अवरुद्ध पार्ने अवसर त पाएका छन तर्राईवासीहरुले । विचरा मुगालीहरुले कसरी माग्ने अधिकार र न्याय । कसको विरुद्ध कहा आन्दोलन गर्ने । जिल्लामा सरकारको कुनचै निकायमा सेवा अवरुद्ध गरेर विरोध गर्ने । केवल उत्तरविहिन प्रश्नहरु बाहेक मैले मुगुमा केही पाइन । 
      मुगु यात्राको नरमाइलो पक्ष भनेको मेरो क्यामराले दिएको धोका हो । यात्राको क्रममा चिनजान भएका सहयात्रीको क्यामरामा कैद भएका केही तस्विरहरु उनीहरुले इमेल मार्फ पठाएर न्याय गरे भने यो नरमाइलो पनि केही हद सम्म कम हुने छ । तर क्यामराको अभावले यात्राको धित भने मरेन । अन्ततः एकहप्ते मुग वर्साई सकाएर मुगुमा दुःखेको भारी मन लिएर जिल्ला बाहिरिए । (नेपालगंजमा रहेर मानवअधिकारका क्षेत्रमा क्रियाशिल लेखकलाइ निम्न इमेलमा सम्पर्क गर्न सकिन्छ ।)balkrishna@insec.org.np