प्रचण्डको जन्म कास्की जिल्लाको ढिकुरपोखरी गाविसमा २०११ साल मंसीर २६ गते भएको हो । उनको न्वारानको नाम छविलाल हो । जीवनमा कम्युनिस्ट बनेर यत्रो ठूलो नेता बन्छु भनेर उनले कहिल्यै सोचेका थिएनन्, न त विद्रोहको सफलताबारे आँकलन नै गरेका थिए । परिवारको जेठो सन्तान, त्यसमा पनि छोरो जन्मिँदा प्रचण्डका बाबुआमाले चिना हेराए । ज्योतिषीले फ्याट्टै भनेछन्, “तिम्रो छोरो ठूलो मान्छे बन्छ, उसलाई राजयोग परेको छ ।” त्यतिखेर प्रचण्डका बाबु मुक्तिराम दाहाल फिस्स हाँसेका मात्र थिए । पहाडमा जग्गा कम तर परिवारसंख्या ठूलो भएका कारण मुक्तिरामले पुख्र्यौली थलो कास्कीको ढिकुरपोखरीबाट चितवनतिर बसाइँ सरे र शिवनगर गाविसको भीमसेननगरमा स्थायी घर बनाए । चितवन सर्दा प्रचण्ड ७ वर्षका थिए । त्यहीं बाल्यकालको पढाइ सकियो । उनी सानैदेखि सबैसँग मिल्थे । गाउँमा कसैको झगडा पर्दा भन्थे- ‘खै छविलाल कहाँ छ ? त्यसले मिलाई दिन्छ कि ?’ घरमा भाइबहिनीहरूबीच झगडा हुँदा पनि छविलालले मिलाउँथे । मुलुकको द्वन्द्व पनि उनले नै मिलाउने आशा गरिएको छ ।

पढाईमा उनको प्रगति अनौठो छ । कक्षा एकमा एकपल्ट फेल भएका उनी दुई कक्षामा दोस्रा भए । कक्षा तीनमा प्रथम भएर एकैचोटि कक्षा पाँचमा गए । कक्षा पाँचमा पनि पहिलो भए । र, दुई कक्षा फड्किएर सातमा पुगे । कक्षा आठ, नौ र १० मा उनले शिवनगर हाइस्कुलमा (चितवन) पढे । एसएलसी पास गरेपछि ललितपुरको पाटन संयुक्त क्याम्पसबाट आईएस्सी पढ्दै गर्दा प्रचण्डलाई बाबुआमाले गाउँकै सीता पौडेलसँग विवाह गरिदिए । अनि, रामपुर क्याम्पसबाट कृषिमा बि. एस्सी. एजी. गरे । ठीक त्यहीबेला सरकारी जागिर खान भनेर प्रचण्ड चितवनबाट हिँडेरै धनकुटा गए ।

तर, जागिर पाएनन् । फर्केर घर आए । बाबु मुक्तिरामका स्मरणमा, त्यतिखेर प्रचण्ड रिसाएर घर फर्केका थिए । त्यसपछि नवलपरासीको त्रिभुवननगर र गोरखाको आरूघाटमा दुई-दुई वर्ष पढाए। प्रचण्ड सानैदेखि गम्भीर स्वभावका थिए। परिवारमा जेठो सन्तानको भूमिका राम्रै निभाएका थिए उनले। छविलालका बाबु मुक्तिराम दाहालले २०५७ सालको जनादेश साप्ताहिकमा भनेका छन्, ‘ऊ जेठो जान्ने-बुझ्ने छोरा, उसकी आमा क्यान्सर रोगी भएकीले भाइबहिनीलाई उसले नै अभिभावकको माया दिएको थियो । गाउँमा बचत कार्यक्रम चलाएको थियो, ढुकुटी चलाएर अप्ठ्यारोमा परेकाहरूलाई सहयोग गर्थ्यो।’ सानैदेखिको यो गुणकै कारण होला, २०४७ सालमा विभिन्न चारवटा कम्युनिस्ट पार्टीबीच एकता गराएर उनी पार्टीको महामन्त्री बने । ०५७ मा भएको माओवादीको दोस्रो राष्ट्रिय सम्मेलनबाट महामन्त्री पदको ठाउ“मा दाहाललाई अध्यक्ष बनाइयो । त्यसको एक वर्षछि माओवादी छापामारका सर्वोच्च कमाण्डर भए ।

रोचक प्रसंग के छ भने ‘जनयुद्ध’ का दौरानमा फौजी आक्रमणको योजना बनाए पनि मोर्चामा कहिल्यै गएनन् । युद्ध सुरु हुनुभन्दा धेरै पहिले ०४६ मा गोरखा सिरुबारीमा १६ कार्यकर्तालाई हतियार चलाउने तालिम भने दिएका थिए । प्रधानमन्त्री भएपछि दाहालको छविले नया“ उचाइ पाएको छ ।खुला राजनीतिमा आएका बेला उनको वाक्कलाको प्रशंसा सबैतिरबाट

भयो । तर हतियार खोलाले बगाएको र जलेर नष्ट भएको, अमेरिकी अधिकारीको हत्याको षड्यन्त्र दरबारले गरेको जस्ता आधारहीन कुरा गर्न थालेपछि उनको बोलीको विश्वसनीयतामा कमी आएको धेरैले अनुभव गरेका थिए ।

अन्तरविरोधलाई समायोजन गर्न सक्ने नेताका रूपमा उनलाई पार्टर्ीीत्र र बाहिर चिनिन्छ । राष्ट्रिय राजनीतिमा उनले देखाएको लचकता पनि प्रशंसायोग्य छ । ‘लचकता, पार्टर्ीीत्रका अनेकौं धारलाई समेटेर लैजाने खुबी र नया“ कुरा स्थापित गर्ने साहस दाहालका सकारात्मक पक्ष हुन्,’ विश्लेषक श्याम श्रेष्ठ भन्छन्- ‘सहमति गर्ने तर कार्यान्वयनमा ढिलाइ गर्नु, विद्यार्थी नेताका शैलीमा टिकाउ कुरा नबोल्नु र आफूलाई केन्द्रमा राखेर विश्लेषण गर्नु उनका कमजोरी हुन् ।’