आजभोलि के गर्दै हुनुहुन्छ ?
नवजनवादी मोर्चालाई पुनर्गठन गर्दै छु ।
चुनावमा देशभरि जम्मा पाँच हजार मत ल्याउनुभयो । मोर्चा अब ब्युँतला ?
ब्युँतन्छ ।
तपाईं अध्यक्ष रहेको नवजनवादी मोर्चाको एक घटक पूर्वी नेपालमा चौकी हान्दै हिँडेको छ । त्यसमा तपाईंको पनि समर्थन छ ?
छैन ।
तर मोर्चाको अध्यक्षका नाताले त्यसको नैतिक र राजनीतिक जिम्मेवारी तपाईंले लिनुपर्दैन ?
मैले हानेको होइन । उहाँहरूको कुरा हो ।
समर्थन नभए त तपाईंले उनीहरूलाई मोर्चाबाट हटाउनुपर्ने होइन ?
मलाई उहाँहरूसँग मिसिनु पनि थिएन, दबाब पनि दिनु थिएन । यत्ति हो, अहिले हाम्रो सम्बन्ध शिथिल छ ।
माओवादीले वाम तालमेलको सम्भावनासमेत त्यागेर तपाईंलाई राष्ट्रपति उठाए । तपाईंलाई राष्ट्रपति दिने माओवादीको कुनै कमिटमेन्ट थियो ?
हामीले माओवादीलाई सहयोग गरेका थियौं, साथ दिएका थियौं । तर, हामी त्यहाँभित्र थिएनौं । त्यसैले कमिटमेन्टको कुरै आएन ।
बाह्रबुँदे समझदारीमा पनि तपाईंको भूमिका थियो ?
मेरो रोल थिएन । मबाट त त्यसको विरोध भएको थियो । प्रेस रिलिज नै गरेको, मैले । मैले त्यसबेलै भनेको थिएँ- क्रान्तिमा सम्झौता हुँदैन । सम्झौताबाट क्रान्तिकारीहरू त बाँच्लान् तर क्रान्ति मर्छ ।
त्यसो भए तपाईं अहिलेसम्मको शान्तिप्रक्रियाका पक्षमा हुनुहुन्न ?
होइन, केवल बाह्रबुँदे समझदारीको, जुन दिल्लीमा भयो ।
दिल्लीमा नभएर काठमाडौंमा भएको भए……?
गर्दिनथें ।
तपाईंले सम्झौता गर्नुभएन तर न तपाईंको क्रान्ति रह्यो न तपाईंका क्रान्तिकारी । होइन ?
क्रान्ति सकिएन, नयाँ शक्तिका रूपमा माओवादी आए ।
माओवादीको क्रान्ति तपाईंहरूकै निरन्तरता थियो ?
त्यो श्रेय मलाई नदिनुस् । त्यो यदाकदा प्रचण्डजी नै भन्नुहुन्छ ।
तपाईंले ‘क्रान्ति’लाई जनताको माझमा लैजानुभएन । सोझै नारायणहिटी र रापंस भवन ताक्नुभयो । सोझै केन्द्र ताक्ने तपाईंहरू र गाउँ पस्ने माओवादी कसरी एउटै हुन् ?
हामी बढी स्वप्नदर्शी थियौं, माओवादी बढी व्यावहारिक देखिए । तर, लक्ष्य एउटै थियो ।
माओवादीहरूसँग पहिलो तपाईंको सम्पर्क कहिले भयो ?
उहाँहरू आफैंले सम्पर्क गर्नुभएको हो । नवजनवादी मोर्चाका धेरै मान्छे माओवादीमा आएका थिए । जस्तै राम कार्की, कुमार पौडेल र अरूहरू । पछि प्रचण्डले भन्नु पनि भयो- माओवादीले विस्फोट गरेको पहिलो बम जनवादी मोर्चाकै साथीहरूले बनाएर दिएका थिए ।
प्रचण्डसँग पहिलो भेट कहिले भयो ?
बाबुराम भट्टराई र उहाँको मिसेस आउनुभएको थियो, पटनामा । राम कार्कीसँग । उहाँले भन्नुभयो कि प्रचण्डजी भेट्न चाहनुहुन्छ, कहाँ भेट्ने ? मैले भने- ठाउँ भन्नुस्, म पुगिहाल्छु । अनि राम कार्कीले नै मलाई प्रचण्डसँग भेट गराइदिनुभयो ।
कहाँ ? कहिले ?
दिल्लीमा हो । विशाल तर ‘अनफिनिसिङ’ हाउजिङमा । नेपाली चौकीदार रहेछन्, त्यहाँ । बन्दै गरेको घरको कोठामा भेटेको । सातदलीय समझदारी भइसकेको थिएन, त्यतिखेर ।
के कुरा भयो ?
मैले भने- क्रान्तिमा सम्झौता हुँदैन । आफ्नै बाटो बगेर जान्छ, क्रान्ति । सम्झौता नगर्नुहोला ।
तर, उहाँहरू लगत्तै सम्झौतामा जानुभयो, तपाईंले के भन्नुभयो ?
मैले वक्तव्य निकालेर विरोध गरें ।
दिल्ली र माओवादीलाई जोड्ने कडी हो रे नि, तपाईं ?
होइन ।
अघि लबिङ गरेँ भन्नुभएको होइन ?
त्यस्तो लबिङ होइन । मैले त दूतावासहरूलाई आफ्ना डकुमेन्ट दिएको हुँ, माओवादीको समर्थनमा ।
माओवादी तपाईंलाई किन राष्ट्रपति बनाउन चाहन्थे ?
प्रथम गणतन्त्रवादी भनेर होला । गणतन्त्रको प्रतीक भनेर पनि होला ।
तर, तपाईं संविधानसभा चुनावमा देशभर कुल पाँच हजार मत ल्याएको मान्छे । राष्ट्रपति बन्न नैतिक असजिलो थिएन ?
मैले चुनाव लडिनँ । कसरी हारजितको प्रश्न उठ्छ ?
पार्टी त लड्यो नि ?
लड्यो तर हार्‍यो ।
पार्टी हारेपछि त्यसको अध्यक्ष हारेन त ?
पार्टीमा नरामै्र हार भो । पार्टी हारेपछि पक्कै म पनि हारँे । तर, म मेरो पार्टीबाट राष्ट्रपति त लडिनँ ।
प्रचण्ड र तपाईंले यस्तै जोडी बनाउन चाहनुहुन्थ्यो ?
प्रचण्डले त्यही त भन्नुभयो- यसैकारण त राष्ट्रपति बन्नुपर्‍यो तपाइं ।
तर, त्यसबेला माओवादीको एमालेसँग पनि कुरा भइरहेको छ भन्ने थाहा थियो नि तपाईंलाई ?
त्यो त मैले सोध्ने कुरा भएन ।
माओवादीले माधव वा अरू कसैलाई राष्ट्रपतिमा अघि सारेको भए ‘धोका’ महसुस गर्नुहुन्थ्यो तपाईं ?
ठीक छ, हिज च्वाइस । मलाई केही थिएन । प्रचण्डजीले माधव नेपाललाई मानेको भए म हार्दिकतापूर्वक छाडिदिन्थें ।
नारायणहिटी संग्रहालयको उद्घाटनका दिन भारतीय राजदूतले तपाईंलाई बधाई दिइसक्नुभएको होइन ?
मेरो पहिलो भेट त्यही दिन भएको हो, उहाँसँग । एकजनाले लिएर आए अनि चिनजान गराए- इन्डियन एम्बेस्डर भनेर । त्यस्तो बधाई दिएको त होइन ।
कति लामो कुरा भयो ?
हार्डली फ्यु सेन्टेन्सेस् ।
त्यो ‘फ्यु सेन्टेन्सेस्’भित्र तपाईं राष्ट्रपति बन्दै हुनुहुन्छ भन्ने थियो ?
एम्बेस्डर केम टु मि । र, उहाँले मलाई इन्ट्रड्युस गर्नुभयो । यत्ति भन्नुभयो- तपाईं ठूलो जिम्मेवारी सम्हाल्दै हुनुहुन्छ, शुभकामना छ ।

नेपालमा भारतीय राजदूतको शुभकामना पनि त बरदानसरह मानिन्छ भन्ने थाहा छैन र तपाईंलाई ?
मेरो कहिल्यै त्यस्तो चिन्तन रहेन । फेरि उनले त्यसभन्दा बढी केही भनेका पनि होइनन् । हुन त अरू भन्नुपर्ने के थियो र ?
तपाईं राष्ट्रपतिमा किन हार्नुभयो ?
जनताले भोट दिएनन् ।
जनता कहाँ थिए ? त्यहाँ त सबै नेता थिए ।
जनताका प्रतिनिधि नै त हुन् ।
प्रतिस्पर्धी रामवरणसँग तपाईंको कस्तो सम्बन्ध छ ?
रामवरणसँग मेरो भेट भएकोजस्तो लागेन, कहिल्यै । त्यही चुनावका दिन हात मिलाएजस्तो लाग्छ । त्यो पनि पछि टिभीमा उहाँको चेहरा हेरेर थाहा पाएँ- यो व्यक्तिले त मसँग हात मिलाएको थियो । उहाँसँग मेरो कहिल्यै दोहोरो संवाद भएजस्तो लागेन ।
तपाईं राष्ट्रपति भएको भए सरकार बनिसक्थ्यो अहिलेसम्म ?
हेर्नुस्, म पहिल्यै भन्छु- यो संविधानसभा देशका लागि धेरै खतरनाक हुनेछ । बरदान दियो भने पनि गजब बरदान दिनेछ, श्राप दियो भने पनि भयानक श्राप दिनेछ ।
हाम्रो प्रश्न सरकार गठन भइसक्थ्यो भन्ने हो ?
यदि म भएको भए शायद यस्तो डेडलक नहोस् भनेर सिरियस् कुरा गर्थें ।
त्यसो भए तपाईं चुनाव हार्नुमा इन्डियाको रोल छ ?
केही व्यक्तिको नाम त आएको छ तर म आफ्नो हार अस्वीकार गर्न चाहन्न । आई एसेप्टेड ।
बाहिर चर्चा छ, तपाईंलाई उठाउन र हराउन पनि इन्डियाको रोल थियो ….।
सब बेकार कुरा हो । मलाई उठाएको त प्रचण्डजीले हो ।
फोरमले सुरुमा तपाईंलाई समर्थन गर्छु भनेर पछि गरेन, किन ?
नेचुरल्ली उनीहरूको आफ्नो राजनीति थियो, स्वाभाविक हो ।
पटना बैठकपछि उपेन्द्र यादव तपाईंसँग रिसाउनुभएको थियो रे, हो ?
उहाँ त इन्कार गर्नुहुन्छ । बैठकमै थिइनँ, भन्नुहुन्छ ।
तर, तपाईंले त उहाँ हुनुहुन्थ्यो भन्नुहुन्छ, होइन ?
हुनुहुन्थ्यो त ।
पटना बैठक असफल बनाएको दण्ड हो त यो ?
हुन सक्छ । तर, म उपेन्द्रजीकहाँ दुई-तीनपटक गएको थिएँ । गोप्य मतदान हो, दिनुभयो-दिनुभएन उहाँको कुरा हो । समीकरण नै एगेन्समा थियो । तर, मधेसका धेरै नेता र फोरमकै पनि धेरैले मलाई भोट दिए । जयप्रकाशआनन्दले पनि मलाई भोट दिए, क्रस भोटिङ गरेर ।
तपाईं मधेसको सबैभन्दा ठूलो सिम्बोल मानिनुहुन्थ्यो । तर, चुनावले त्यो गलत प्रमाणित गरेन ?
दुःखद् कुरा भनौं । मैले मधेसमा कहिल्यै जितिनँ । जितेँ- काठमाडौंमा मात्र । मधेसमा म ०५१ सालमै हारेँ, आमचुनावमा । सिराहाबाट उठेको थिएँ । तर, काठमाडौंमा ०२८ सालमा स्नातकका तर्फबाट चुनाव जितेँ ।
राष्ट्रपति हारेर नमज्जा लागेन ?
आफ्नै आफन्तसँग पनि हार्नु नमज्जा लाग्छ नि । तासको बि्रज हुन्छ नि, त्यसमा हार्नु पनि मज्जा त हुन्न । पिन्च गर्छ नि- ब्याडमिन्टनमा, टेनिसमा जेमा हारे पनि ।  केही भएन, दुःख लागेन भनौं कि त झूट भइहाल्छ ।
कति पिन्च भयो ?
अलिकति । अब त अभ्यस्त भइसकेको छु । तर, एक दिन खल्लो लाग्यो । डिफिड डिफिड हो । मलाई एउटा के लाग्यो भने माओवादीका लागि राष्ट्रपति जित्न सकिनँ ।
राष्ट्रपति पनि माओवादीका लागि हुन्छ ?
म उनीहरूको क्यान्डिडेड नि ।
फोरमसँग रिस उठेन ?
केको रिस ?
उनीहरूकै कारण हार्नुभयो नि ?
उनीहरूलाई पनि आफ्नो उम्मेदवारलाई जिताउन थियो होला । आफ्नो राजनीति थियो होला ।
प्रचण्डलाई खेलौना राष्ट्रपति चाहिएको थियो रे, हो ?
म सिद्धान्तमा अडिने मान्छे । संविधान मिचेर म उहाँ (प्रचण्ड) का लागि पनि केही गर्दिनथेँ । यो प्रचण्डलाई थाहा थियो ।
चुनाव हारेपछि प्रचण्ड-बाबुरामसँग केही कुरा भयो ?
मतपरिणाम सार्वजनिक भइसकेपछि म फेरि संविधानसभा भवन गएको थिएँ, इलेक्टेड प्रेसिडेन्टलाई बधाई दिन र प्रचण्डजीलाई धन्यवाद दिन । तर, म पुग्दा त सबै हिँडिसकेछन् ।
प्रचण्डलाई के भन्न चाहनुहुन्थ्यो ?
थ्याङ्क्यु । सरी आई कुड नट विन फर यु ।
राष्ट्रपति चुनावले नयाँ धु्रवीकरणको सूत्रीकरण गर्‍यो । तपाईं त्यसको माध्यम बन्नुभयो, होइन ?
राष्ट्रपति चुनावको ध्रुवीकरण मविरुद्ध अलिअलि थियो, धेरै त माओवादीविरुद्ध नै थियो । क्रान्तिको यो फेजलाई धेरै देश असफल बनाउन चाहन्छन् । र, माओवादीलाई पनि ।

इन्डिया ?
‘मे वी ।’
तपाईंको हारमा इन्डिया कतै थियो कि थिएन ?
नो कमेन्ट ।

By: Naya Patrika