“स्मृतिलाइ वचाइराख कुनै दिन काम आउछ”-फ्रान्सेली दार्शनिक ज्या पाँल सार्त्रले भनेका छन । यो कुरा मानव जीवनमा पटक पटक आउदो रहेछ । गएको चैत्र वैशाखमा म मेरो पीएचडी थेसिसकालागि चाहिने प्राइमरी मेटरीयल कलेक्सनकालागि मेरा थेसिस गाइड तथा गुरु प्रा.डा. राजाराम सुवेदीका साथ गण्डकी अन्चलको भ्रमणमा निस्किएको थिए । जगत चहार्न मन पराउने मेरा गुरु र मेरो स्वभाव मिलेर होला हामी काली गण्डकी सभ्यता पत्ता लगाउन नदी किनारवाट उल्टो दिशामा थियौ । देवघाट धाममा एकरात वसेर हामी लाग्यौ काली किनारै किनार । (more…)

काखे कम्प्युटरमा रामकृष्ण ढकालले पहाडको छुक छुकेर रेल… गांउदै गर्दा उसको मोवाइल शन्देश मेरो हाते फोनमा झुल्कीयो । मेसेज पढ्दै गर्दा रामकृष्णले पल्टनका गीत सुनाउने हरफहरु गांउदै थिए । शुभकामना दिनेलाइ किन मैले कन्जुस्याइ गरु मैलेपनि हत्त न पत्त टाइप गरे हेपी न्यू इयर टु यु टु । यही त हो हाम्रो वानी उ केगर्दै होला नभनी हामी हाम्र प्रश्तावहरु थुपार्छौ । यसैगरी उसको दोश्रो सन्देश आयो यो चिसोमा नगरकोट घुम्ने । १५ दिन पनि १५ वर्ष जसरी विताएका प्रहरी तालिमका दिनहरुलाइ ठिक ठांउमा ल्याउन केही दिन आराम गर्ने मेरो सोचाइमा ठेस लाग्यो ।
उसका आंकाक्षाहरुका अगाडी मेरो के ने पो लाग्छ र । मन नपरी नपरी पनि मैले त्यो असहज प्रस्तावलाइ सहजै स्विकारे । चिसोका मनडली रमाइलै रह्यो नगरकोट ट्रिप पनि ।
यति वेला स्टाफ कलेजको ल्यावमा वसरे आइतवारको पहिलो कक्षाको तयारी गर्दै गर्दा मेरा मन हरु नगरकोटवाट ओर्लिएका छैनन । मित्रहरु अग्रस्थानमा आएर राम्रै स्थानमा जाने अपेक्ष्ााँकासाथ आउदो अन्तिम टेस्टकालागि तयार रहदा म भने कीवोर्डहरुमा आफुलाइ सिमित पारेको छु । कम्ती चिसो छैन काठमाण्डु । यद्यपि मेरा मनहरु आकांक्षाहरु नगरकोटको चिसोले तातेका छन । म चाहन्छु । ती दिनहरु मुठ्ठीमा राखेर अगाडी वढु । आखिर समय न हो, जो मैले कहिल्यै कव्जामा लिन नसकी यसैको दास वनेर रहेको छु ।
अवको केही समयपछि यी मेरा तमाम मित्रहरु अनेक कार्यालयमा पुग्नेछन । शुरुमै सेवामा आएकाहरु उग्र अपेक्षाले थिचिनेछन । जसले जीवनलाइ सहज लियो उनीहरु सहजै सफल हुने छन । ती मित्रहरुलाइ अनेक स्थानमा, वेला वेला मेसेजवाट मैले अपडेट गरेको हुनेछु । आफुले पढ्न भन्दा अरुलाइ पढाउन क्रियासिल र रमाइलो मानेको म अवका टेस्टमा अन्तिम पछिल्लो पालोकालागि योग्य छु ।
धेरै पछि व्लग अपडेट गर्न वसेकाले मेरा अगे्रजी नंया व।र्ष वरिप।रका विगत वर्तमान र यतिवेला अपेक्षा गरेका विगतहरु संझेको म काठमाण्डौका दिनहरु गरेको छु । १.२..३… माघ २३….

जाडोमा परेडका दिनहरु सकिएका छन । राजधानीमा ठिहिरो वढ्दा हामी प्रहरीको परेडमा थियौ । यो जाडो स्मरणीय भयो किनपनि भने पुलिसका लुगा लगाइयो र अजमाइयो उनीहरुकै जीवन शैली । मित्रहरुसंग नजिक हुने मौका त केहिमित्र मन्डली वनाउने अवसर । यसै मौकामा केही रमिता भए होलान त केही वदमासी ।
झन्डै १५ दिनको यो वसाइले साधारण हतियार चलाउन, संचार सेट हेन्डील गर्न र प्रहरी आचरण र अनुसासनका कुरहरु जान्न मद्धत मिलेको छ ।
यद्यपि मैले माथि लिएका शिर्षकमा उत्कीर्ण शव्दहरु मित्रहरुले चित्त नदुखानुहोला भनेर भन्दा हरिकला जी का परस्नहरु, हरिदाइको परहरी र प्रहरी नायव निरिक्षक मेख वहादुर खत्रीले कक्षाका क्रममा भनेका किरिमिनल र कराइम शव्द हुन ।
केही आउटडोर क्लास त केही इन्डोर क्लास चल्यो यसैक्रममा । केही भलादमी वन्न चाहने मित्रहरु, कक्षामा राजनसरका जिज्ञाशा उत्पन्न हुदा चिढिए होलान । केही मित्र प्रश्नका लागि प्रश्न सोधेर फोकटका जानकार वने होलान । मित्रहरुका भिन्न रुची स्वभाव र चरित्रले चर्चा परिचर्चा चले । मेरालागि भलादमी पाराले मान्छे उचाल्ने संज्ञा दिने काजी उर्फ अनुप केसी हुन या काजीलाइ हदै सम्म पछ्याउने ..जी उर्फ डिल्लीराम भट्ट हुन । अवका केही समयपछि वेला वेलामा जिज्ञासा उत्पन्न हुने राजन पौडेल संग भेट पातलो होला । सदैव सवै विषयमा रुची लिने हरिकलाजीसंका सिक्ने सिपहरु जान्न नपाइएला , विन्दास र भलादमी भिम जी कुनै जिल्ला सम्लादै हुनुहोला हुमनाथ जी पनि त्यतिवेलासम्म अविवाहित रहनु हुन छैन ।
त्यसकालागि मित्रहरुका मायाले ओतप्रोत भएको म कुनै कुनाको कम्प्युटरमा वसेर साथीहरुलाइ जिस्काउदै गरेको हुला । मेरा यी सपना आकांक्षा र अनूभूतिलाइ यतिवेला धेरै दिनपछि स्टाफ कलेजको ल्यावमा वसेर यी अक्षरहरु टाइप गरीरहेको वांकी मित्रहरुको भलो चाहने म मित्र ।

राजधानीमा जाडो एक तमासले वढिरहदा मेरो मन पुराना कीर्तिपुरका स्मृतिहरुले निथ्र्रुक्क भिजेको छ । कीर्तिपुरका ती दिनहरुको स्मरण गर्दा पुरानो होस्टल र त्यस मानव निकुन्ज भित्र रहेका अनेक प्राणीहरु एक एक गरेर स्मृतिमा ओर्लीएका छन । नुतनको प्यारमा फिदा भएको निर्मल होस या वनस्पतिजन्य लागुपदार्थको खोजिमा हिड्ने व्रिजेस, टाइगरको भाइ विनोद हुन या प्रिय वमे, भरत र सधै ठन्डा यानेकी रुघाले सताउने पन्डीत, सदावहार विन्दास हरि दाइ हुन या उनका छिमेकी प्रमिला या गिता ।
कीर्तिपरमा २०१६ सालमा तत्कालिन शिक्षामन्त्री लक्ष्मीप्रसाद दे्वकोटाले देखेको सपना अहिले आएर साकार भएको छ । यानेकी त्यहा त्रिभुवन विश्वविद्यालय छ । र, त छन सपना अनि अनेक कल्पना र आंकांक्षाहरु । स्नातकोत्तरको पहिलो वर्षकालागि योग्य भएर शुदुर गांउवाट राजधानी छिरेका युवा युवतिहरु शुरुमा भइमै खुट्टा नभए जसोरी कीर्तिपुर भित्रिन्छन । यानेकी उनीहरु विश्वविजयको यात्रामा छन । जव द्धितिय वर्ष पुरा गरी थेसिसका प्रक्रिया र झंझटहरु निभाइ श्रम वजारमा उनीहरु पस्छन । लाग्छ उनीहरु वास्तविक धरातलमा छन । यो कथा हामी भन्दा अगाडी, हाम्रा पालामा र अहिलेपनि हुवहु लागु भएको छ ।
कीर्तिपुरको पहिलो दिनमा आएको युवालाइ हेर्दा र पढाइ पुरा गरी विश्वविद्यालयवाट निस्केको युवालाइ हेर्दा माथि भनिएको कुरा शत प्रतिशत शही भएको पाइन्छ । विषय फरक भएपनि मेरा मित्रमन्डलीमा अंग्रेजी साहित्यका साथीहरुको जगजगी थियो । कुरा हुन्थे ज्याक डेरिडा, लंकन या निचेका । फिक्सन पढिन्थ्यो फ्यांकस्टाइन वा द अल्कामिष्ट । कुरा हुन्थ्यो जर्ज वर्नाड शाको दैनिकीको वा अर्नेष्ट हेमिगेंको । त्यसैले त साथीहरुले सजग राणा, संजिव उप्रेती या शिव रिजालको जिन्दगी कपी गर्न खोज्थे । अनेक रंगिन विषय पढाइ हुने अंग्रेजी साहित्यका ,युवाहरु प्रेयसीको खोजिमा हुन्थे त युवतीहरु दह्रो साथको ।
त्यसमा कोमल ओलीले भनेझै मनमा आंट भाको र खल्तीमा गांठ भएका हरुले युद्ध जितेका पनि थिए । होस्टलमा पानी नआउने समस्या अव समस्या थिएन किनभने यो कमन भइसकेको थियो । राम दाइकोमा उधार खानु र हजार नाघेपछि वाटो जेन्ज गरेर हिड्नु साधारण भएको थियो । घरवाट आएको केही हप्तासम्म हिरो वन्न र पाटी दिन कोही पछि परेनन । उत्तम वड्डाले दांगं वाट ल्याएका दाल चामलले धेरैको भोक टार्यो । पन्डितका ननभेज जोकले सोझापनि वांगा वने । यी थिए कीर्तिपुरका आकर्षणहरु । आज कीर्तिपुरको पढाइ सकिएको केही वर्ष पछि कुनै मित्रको फोल्डरमा रहेका तस्वीरहरु पल्टाउदा म पनि नोष्टाल्जीक हुन पुगे र एक एक पुराना दिनहरु स्मृतिमा मडारिए । तिनै संझनाहरुलाइ अक्षरमा वुनेर माला वनाउने लालसाले यो चिसो हेमन्त ऋतुमा पनि अडिएर यो काखे कम्प्युटरमा अक्षरहरु चलाइ रहेको छु ।
यद्यपि मेरा स्मृतिका मित्रहरु मेरो सम्पर्क र सहकार्यमा छैनन नै भन्दापनि फरक पर्दैन । प्रतिभाशाली उत्तम पौडेल विवाहपछि काठमाण्डौमा रहेपनि सम्पर्कमा छैनन । विनोद पौडेल अमेरिकामा भाग्य अजमाउदै छन । गुड्डु उर्फ सुर्य मोहन अष्टेलीयामा जीवन जीउदैछन । वमे उर्फ प्यारो अीश्वन र भरत अष्टेलीयामै पीआरुको लडाइमा छन । विन्दास निर्मल उर्फ कवि विवाह गरी वरी सपत्नी सहीत अष्टेलीयाको कमान्डमा छन । सदनराज भन्दैछन अष्टेलीयाका त गोलभेडापनि के विधी ठुला हुन । दिपक गिरी अहिले हरिदाइलाइ समेत लिएर वर्दघाट तिर लागेका छन । पन्डीत उर्फ शुन्दर राजधानीको एउटा कुनामा छोरो हुर्काउदै छन ।

आनन्द र छोटे राजन पुरानो थात थलोमै माष्टर वनेका छन । नुतनले त्यतिवेलै नविन जीवन शुरु गरेर कवि उर्फ निर्मललाइ दर्हो जवाफ दिएकी थिइन । शुन्दरसंग संगै पढ्ने निशा निराकार भएकी छन । प्रमिला छोरी हुर्कीवरी श्रीमानसंगै छन । गीता कोमल वलीकै मार्गमा छिन । अनि ति तमाम मित्रहरु जो आझेलमा छन । कोही जिन्दगीको लडाइमै होलान कोही अग्रमोर्चा त कोही पृष्ठ मोर्चा । जो जंहा रहेपनि मेरा मित्रहरु हासी खुसी होउन जीवनका अनेक उकाली ओरालीमा सम्पर्क गर्न नसकेपनि, ती दिनलाइ फेरी फर्काउन नपाएपनि ती स्मृतिहरु ओकलेर उघ्राउदै वांकि जीवनयात्रामा हिडेको म फेरी त्यही कीर्तिपुर त्यही कोजी रेष्टुरेन्ट, त्यही विक्री भन्डार, त्यही पुरानो होष्टल र तीनै पुराना दिनका स्मृतिमा छु । प्रिय मेरा मित्रहरु…..

म जे छु ठिकै छु विथोल्न नआउः त्रिभुवन विश्वविद्यालय कीर्तिपरको मुख्य भवन ।

एउटा खुल्ला किताव हुं म जस्ले पनि पढे हुन्छः कीर्तिपुरमा नव निर्माण भएको वी.पी स्मृति वाटिका र हुर्कदै गरेको वृक्ष । पृष्ठ भूमिमा पुस्तक पसलहरु देखिन्छन ।

कंहा भेटुम मेरो अतितलाइः विश्वविद्यालय पढ्दाका सहपाठीहरु । अहिले यो टोलीपनि आ आफ्नो जीवनको फरक चरणमा होला ।

मातृभूमि पुस्तकालयले हिमलाल पान्डेको अध्यक्षतामा नंया नेतृत्व पाएको छ । गएको शनिवार सम्पन्न निर्वाचनमा अन्य प्रतिष्पर्धीहरु दिवाकर पान्डे र नारायण प्रसाद पान्डेले आफुले हिमलाल पान्डेलाइ समर्थन गर्ने जनाएपछि सर्वसम्मतीमा नेतृत्व चयन भएको हो । पुराना समाजसेवी तथा विर्घा गाविसको राजनीतिक संयन्त्रमा राप्रपावाट प्रतिनिधित्व गर्ने हिमलाल पान्डेले आफ्नो कार्यकालभरी पुस्तकालयमा पुस्तकहरु थप्ने, आर्थिक श्रोत जुटाउने तथा अन्य सुधारका कार्यहरु गर्ने जनाउनु भएको छ । पुस्तकालयका निवर्तमान अध्यक्ष देवी पान्डेले आफुले पुराना अभिभावकलाइ नेतृत्व जिमा लगाउन पाउदा गौरवको अनुभूति भएको वताउनु भयो ।

रिड नेपालवाट २०५० सालमा स्थापित मातृभूमि पुस्तकालय त्यस क्षेत्रको ज्ञानको केन्द्रका रुपमा विकास भएर गएको छ । यद्यपि पछिल्लो समय कर्मचारीको तलव तथा पुस्तकालय अद्यावदिक गर्ने कायृमा ठूलो रकम खर्च हुने तथा पुस्तकालयको नियमित आम्दानी नभएकाले मातृभूमिले आर्थिक शंकट सामना गर्दै आइरहेको छ ।

तानसेन एउटा संझनाको झटारो हो । यसको संझना संगै अनेक कुराहरु मनमा आउछन । तानसेनको साइनो जोडिदिने भने त्यही वुढो त्रिभुवन वहुमुखी क्याम्पस तानसेन, पाल्पा हो । तानसेनमा त्यो क्याम्पस थियो र त हामी थियौ । हामै माझमा अनेक गांउ ठांउवाट आएका अवोध तर शिक्षाका भोका विद्यार्थी थिए । तानसेनको त्रिभुवन क्याम्पसको विकल्प थिएन आजभन १२ वर्ष अगाडी सम्म पनि। न कुनै प्राइभेट कलेज न कुनै प्राइभेट तौर तरिका ! जे थियो त्रिभुवन क्याम्पस थियो जति थियो त्रिभुवन क्याम्पसमै थियो ।
यंहा उच्च शिक्षाकालागि पाल्पा होस या पर्वत, विर्घा होस या वाग्लुंग, दांग होस या  गुल्मी, अर्घाखांची होस या रुपन्देही, सवैतिरवाट विदार्थीको ओइरो नै लाग्थ्यो । यहाको चाल चलन अनुसार गुन्द्री या सिरक डसनाका भारी लिएका खल्तिमा केही सय वा हजार दाम भएका र झोलामा केही मस्यौरा वा सिन्की अनि हर्लिक्सको डिव्वामा गाउले घिउको स्वाद लिएका तन्नेरीहरु तानसेन हाम्फाल्थे । जव एस्एलसीको रिजल्ट आउथ्यो त्यसको केही दिनमा नतिजा पनि थाहा लाग्थ्यो अनि त वाटो खुल्थ्यो तानसेन या वम्वइ कलकत्त्ताको । (more…)

मै नाचे छमछमीः मित्र शुजित कर्ण नाचमा रमाउदै ।
२६ औ व्याटमा सहभागी मित्रहरुको मन्डली पिकनिक मनाउन गएको शनिवार धुलिखेल तर्फ लाग्यो । कतिपय नंया तथा कतिपय पुराना मित्रहको समूह वनाएर गएको पिकनिकमा मित्रहरु मजाक र रमाइलोको मुडमा थिए । त्यसमा रौनक थप्थे हरि पौड्याल, प्रेम पराजुली र राजन पौड्यालले । महिला मित्रहरु नाच्नमा आफुलाइ खारीहेका थिए भने पुरुष मित्रहरु जोक भन्न र गाउनमा व्यस्त थिए ।

हामी साथ साथः सिर्जना भुषाल, दुर्गा वन्जाडे, सनमाया र खिमको टिम । हजार पाइला चढेपछिको उचाइमा ।
मित्र शुरज भिडियो लिनमा मस्त थिए भने धेरै महिलामित्रहरुलाइ सुरजको क्यामेरामा कैद हुन हतारो थियो । पुरुष मित्रहरुमात्र होइन महिलामित्रहरुपनि चिसोवाट जोगिने उपायको सोचमा डुवेको देखिन्थ्यो ! विहान ८ वजेवाट शुरु भएको पिकनिक झन्डै वेलुका ५ वजेसम्म चलेको थियो । जसका आकर्षणहरु विगोंको अलावा केही गायन, तास, नाच र खानपिन थिए । मदिरा रहित पिकनिकमा केही मित्रहरु मदिराका खोजिमा भौतारिन्थे । जे होस पिकनिकमा हजार सिढी चढ्ने कार्यक्रममका अलावा विभिन्न रमाइलाहरु त थिए नै ।

सिम्पल सिम्पल सुरजको डिम्पल डिम्पल गाला ।

उकाली ओराली चढेरः हजार पाइलाको उकालोमा मित्रहरु ।

लामो समयपछि विद्यावारिधिको अनुसन्धान पुरा भएको व्यहोरा आदरणीय पाठकहरुसमक्ष शेयर गर्न पांउदा अपार आनन्दको अनुभूति भइरहेको छ। लामो प्रयास र सक्दो मेहनत पछि विद्यावारिधिको फाइनल थेसिस मानवीकि तथा सामाजिक शास्त्र शंकाय डिनको कार्यालयमा गएको आसेज ९ गते वुझाएको छु । मैले विद्यावारिधिको नाम दर्ता गरेको ५ वर्षमा थेसिस वुझाउन सफल भएको छु ।
चारसय पेज वढिको मेरो थेसिसको शोध सुपरिवेक्षकमा प्रा.डा.. राजाराम सुवेदी र वाह्यय परिक्षकमा प्रा.डा.इन्दिरा जोशी हुनुहुन्छ । झन्डै ३२५ पेजको शव्द तथा ५२ जति परिशिष्ट र १४ पेज जति शन्दर्भगन्थ थेसिसमा समेटिएको छ । केही प्रक्रिया विज्ञका राय पछि यसले अन्तिम रुप लिने छ । प्रक्रिया पुर्याएर विद्यावारिधि उपाधी पाउन भने अझै केही महिना पर्खनु पर्नेछ । थेसिस वुझएपछि वर्ल्ड वैकको ग्रान्टपनि सकिएको छ । नेपालको राजनैतिक इतिहासको विषयमा २०६३ श्रावण मा नाम दर्ता गरी शुरु गरेको मेरो शोध पुरा भएको हो ।

स्याङ्जा र पाल्पाको सीमानामा पर्ने कालीगण्‍डकी किनारको राम्दी घाटमा यही कात्तिक १८ गतेदेखि शुरु भएको श्रीमद्भागवत सप्ताह ज्ञान महायज्ञ तथा पर्यटन महोत्सव कात्तिक २४ गते सकिएको छ । महोत्सव आयोजक मूल समारोह समितिले राजधानीमा पत्रकार सम्मेलनको आयोजना गरी कात्तिक अठारदेखि चौबीस गतेसम्म महायज्ञ साथै महोत्सव आयोजना हुने जनाएको हो। कालीगण्डकीलाई रामनदी समेत भन्ने गरिन्छ।

रामनदी धामलाई धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्रको रुपमा विकास गरी आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक भित्र्याउने उद्देश्यका साथ महायज्ञ आयोजना गर्न लागेको मूल समारोह समितिका संयोजक दिलिपप्रताप खांणले जानकारी दिनुभयो। वाचन प्रवीण पण्डित दीनबन्धु पोखरेलले वाचन गर्नुहुने महायज्ञबाट संकलित रकम वृद्धाश्रम निर्माणमा लगानी गरिने उहांले बताउनुभयो। राम्दीघाट पवित्र तीर्थस्थलको रुपमा समेत परिचित छ। महायज्ञको अध्यक्षमा दिलीप खांड तथा सचिवमा नविन पान्डे रहनुभएको थियो ।

शाह राजाहरुकी कुल देवी आलमदेवी स्यागंजाको पश्चिम क्षेत्रको एक मानक तिर्थस्थल पनि हो । पहाडी पदयात्रा गर्दै पुग्न सकिने आलम देवीको दर्शनवाट पुन्य प्राप्त हुने त छदै छ मनोरन्जनपनि प्रशस्त पाउन सकिन्छ । आलमदेवी गाविस ७ लसर्घाडांडामा अवस्थीत आलमदेवी यस क्षेत्रकी प्रख्यात देवि हुन । विसं १४९५ मा स्थापना गरिएको विस्वास गरिने आलमदेवी हालसम्म पनि पिठ शैलीको मन्दिरमा अवस्थित छन । यिनै आलमदेवीका थप तस्विरहरु ।

आलमदेवीको मुख्य पुजा स्थल । आलमदेवी यही अलप भएको विश्वास गरिन्छ । यहा एउटा प्वाल छ जंहा कान राखेर सुन्दा काली गन्डकी कराएको आवाज सुनिन्छ ।

आलमदेवीको मुख्य मन्दिर । मन्दिर भित्र परापुर्वकालदेखि भिमसेन पातीको रुख हरीयाली अवस्थामा रहेको छ । यो मिन्दर राजा विरेन्द्रको पहलमा विसं २०३२ सालमा निर्माण भएको हो ।

मन्दिरवाट पछाडीपट्टी देखिने १२ घर पुजारी मास्की रानाहरुका घर । पृष्ठभूमिमा गुल्मीको लुम्पेक पनि देखिन्छ ।