गल्यागंवाट करिव १५ किलोमिटर पश्चिम तिर हुइकिएपछि आउने सानो वजार छाप मिर्मीको प्रवेशद्धारपनि हो । विगतमा मोटरको वाटो नहुदा विर्घा, कोटाकोट र कारिकोट पुग्ने वाटो यहि छाप वाट छुट्टिन्थ्यो। छापवाट डाडै डाडा हिड्ता तानसेनको चौतारा भन्ज्यागं, पारी पाल्पाको गुंवा, यम्घा, वरागंदी, गुल्मीको कर्मीचौर, दिहिगं, हिलेको पहाड हेरेर हिड्दाको मजै वेग्लै हुन्थ्यो । साझको जुनेलीमा यो वाटो हिड्नुको मजा वेग्लै हुन्थ्यो ।

 राजधानीमा वसेर मन्द झरीका बीच यी अक्षरहरु टाइप गरीरहदा मलाइ २०५२ को माघको याद आएको जसवेला मेरो उमेर ठ्याक्कै १६ पुगेको थियो उत्साहकासाथ गल्यागंमा परेको प्रवेशीकाको परिक्षा सकेर सांझको जुनेलीमा साथीहरुसंग रमाइला र भविष्यका योजना वनाउदै गफ गरेर हिडेको झझल्को आइरहेको छ, यतिवेला । त्यो गफमा उमंग थियो, उत्साह थियो र थियो भविष्यको मिठो कल्पना । आज ती धेरै सपनाहरु मेरो उमेरसंगै छिप्पीएर वुढ्यौलीमा लागेका छन । गफका सहयात्री केटी साथीहरु विदेशमा रहेका श्रीमानको घरफर्कने दिन कुर्दै होलान, शिव अहहिले ओमानको कुनै कम्पनीम व्यस्त होलान, कुलुमको नारन दुवइवाट भर्खरै फर्केर परिवारसंग केही दिन विताएर फेरी परिवारलाइ रुवाउदै फर्केदै होलान, खिमानन्द जनतामावीकै सर भएका छन । गैरावारी सानु दुवइमा देश भुलेर वसेका छन । पहादीकी भगवती अहिले भर्खरै जन्मेको दोश्रो सन्तानको सयाहारमा छिन । कित साथीहरु सन्तानका वावु आमा भएका छन , कति देशमा छन, कति विदेशमा  भाग्य अजमाउदै होलान । कति सुखमा होलान कति दुखमा होलान ।

कतिले ती दिन भुले होलान कतिले ती दिन संझदै होलान साथीहरुको सुची लामो छ । त्यो सुचीमा अनेक रुप,रंग,चाल र ढंगका मित्रहरु एकपछि अर्को गर्दै मेरा मानस पटलमा आएका छन । वी.सं २०४७ देखि २०५१ सम्म जमावीमा विताएका स्वर्णीम दिनहरु जति चाहेपनि विर्सीन कठिन हुदो रहेछ । छाकुना र अरुवामा भागी भागी पौडी खेल्न गएका दिन, जरुवाका पानी र डुम्री खाएका दिन, यसो मौकामिल्दा युगराजकोमा चुकाउनी खाएका दिन । चिफलडांडाको भिमका पसलमा उधारो विस्कुट खाउर अहिलेसम्म नतिरेका दिन । पकौडी वजैकोमा जेरी खादाका दिन, या दिनदयालका ठुला गरामा डन्डा लौरा खेल्दाका दिन । खोलाको पिपलमा आगो लगाइदिदाका दिन या कुलाको वंहादमा विदाइ गर्दाका दिन "कठै ति दिन गैगए" अव यो जुनिमा लाख कोसिश गर्दापनि नफर्कने ती दिनहरु ।

वालपन गुमाएका मेरा वयका साथीहरु जो कतार, दुवइ या वम्वैका गल्लीमा होलान या भाग्य अजमाउन टाढा कतै युरोप या अमेरिका पुगेका होलान , सहपाठी युवतीहरु कतै । श्रीमानको पर्खाइमा होलान या घांसको डोको भर्दै होलान, कोही चक डस्टर समाएर शिक्षीकाको भुमिकामा होलान । ती तमामा साथीहरुलाइ जसको जमावी, विर्घा र यो गांउसंग कुनै न कुनै रुपमा साइनो जोडिएको छ । राजधानीमा जाडो सकिएको संकेत गर्न मन्द झरी परिरहदा ती तमाम मित्रहरुको संझनामा । 

बेलायती सरकारले अध्ययनका लागि आउने विद्यार्थीका निम्ति आइतबार कठोर नयाँ नियम सार्वजनिक गरेको छ । बेलायती गृह मन्त्रालयका अनुसार डिग्री लेभलमुनि अध्ययनरत विद्यार्थीले अब साताको २० को सट्टा १० घन्टामात्र काम गर्न पाउनेछन् ।

अध्ययनका लागि भिसा आवेदन गर्ने विद्यार्थी चाप बढेको भन्दै नेपाल, बंगलादेश र उत्तरी भारतबाट विद्यार्थी आवेदन स्थगित गरेको एक साता नबित्दै बेलायत सरकारले यस्तो नियम सार्वजनिक गरेको हो । ६ महिना अवधिभन्दा कम कोर्समा पढ्न आउनेले ‘डिपेन्डेन्ट’ ल्याउन पाउने छैनन् भने डिग्रीमुनि अध्ययनरत विद्यार्थीका ‘डिपेन्डेन्ट’ ले काम गर्न पाउने अधिकार खोसिएको छ । नयाँ नियमअनुसार ‘जीसीएसई लेभल’ हाराहारी पढेको अंंग्रेजी राम्रो बोल्न सक्ने विद्यार्थीलाई मात्र यूकेको ढोका खुल्ला छ । ‘होम अफिस’ ले दसौं हजार विद्यार्थीका भिसा रद्द गर्ने भन्ने सार्वजनिक रिपोर्टको भने औपचारिक पुष्टि गरेको छैन । उसले विद्यार्थी भिसा पुनर्विचार गर्न गत नोभेम्बरमै निर्देशन पाएको थियो ।

‘हामीले अहिलेसम्म २०० ‘वोगस’ कलेज बन्द गरिसकेका छौं,’ गृहमन्त्री एलन जोनसोनले भने, ‘सन् २०११ सम्म हामीले यस्तो कठोर शैक्षिक प्रणाली अपनाउँदै छौं, जसबाट यूके आउने विद्यार्थी गुणस्तरीय शिक्षा लिने खालका हुनेछन्, काममा तल्लीन होइन ।’ कानुन संगत हिसाबले पढ्न आउने अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीहरूका लागि भने सधैं ढोका खुल्ला भएको बताउँदै मन्त्री एलनले उच्च शिक्षा दिने यूके विश्वमै दोस्रो प्रतिष्ठित मुलुक भएको दाबी गरे । ‘अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीमार्फत वर्षमा पाँचदेखि ८ विलियन पाउन्ड भित्रने तथ्यसँग भने हामी सतर्क छौं,’ बीबीसीसँग उनले भने । गृहमन्त्री जोनसोनका भनाइमा पछिल्लो पटक यूके भित्रिएका आप्रवासीमध्ये ३० प्रतिशत विद्यार्थी भिसामा आएका र ती डिग्रीसट्टा छोटो अवधिको कोर्स लिने तन्नेरी छन् । गत वर्ष सरकारले वास्तविक विद्यार्थी मात्र आऊन् भन्ने उद्देश्यले ‘प्वाइन्ट वेस्ट सिस्टम’ लागू गरेको थियो । सोचेविपरीत अधिकांश विद्यार्थी नक्कली कागजात पेस गरेर यहाँ अप्रत्याशित रूपले ओइरिएपछि सरकारमाथि सर्वत्र आलोचना भएको थियो । तथ्यांकअनुसार सन् २००८/००९ मा मात्र दुई लाख चालीस विद्यार्थी भिसामा यूके आएका छन् ।

नयाँ नियमले चिन्तित सिटिजन कलेजमा अध्ययनरत हरि पौडेलले  भने, ‘अब बेलायतले सहजै बस्न नदिने भयो । साताको दस घन्टा काम गरेर त खानसमेत पुग्दैन, यातायात खर्च र कलेज फी त परै जाओस् ।’ आक्रोश पोख्दै उनले थपे, ‘अहिले हजारौं विद्यार्थी हुलेर पुराना विद्यार्थीलाई समेत असर पर्ने गरी यस्तो कठोर नियम ल्याउनुको सट्टा विद्यार्थी नै नलिएको भए बेस हुन्थ्यो ।’ विद्यार्थीको ४५ सय पाउन्ड कोर्स फी तिरिदिएर ‘कमाउन’ डिपेन्डेन्टमा आएका राकेश थापा (नाम परिवर्तन) पनि नयाँ नियम सुनेर चिन्तित भएका छन् । ‘उडायो सपना सबै हुरीले जस्तो पो भयो । कामै गर्न नपाउने भएपछि यहाँ बस्नुको के अर्थ रह्यो र ?’ उनले भने, ‘देश फर्केर पनि केही गर्न सकिने स्थिति छैन, वल्लो घाट न पल्लो तिर भएँ ।’

‘नयाँ नियम पैसा नभएको विद्यार्थी अब हामीलाई चाहिएन भन्ने उद्देश्यले मात्र ल्याएको देखिन्छ,’ एक कलेज सञ्चालकको विश्लेषण छ, ‘यस्तो भेदभावपूर्ण नियम अध्यागमन नियन्त्रण गर्न हामी सक्षम छौं भन्ने देखाउन ल्याइए पनि यो व्यावहारिक र तर्कसंगत पटक्कै छैन ।’ काठमाडौंस्थित शैक्षिक परामर्श दाताहरूको संस्था (इक्यान) का महासचिव राजेन्द्र बरालले नयाँ नियमले विद्यार्थी पठाउन समस्या नरहेको बताए । ‘तर सस्पेन्ड भएका कलेजले नेपाली विद्यार्थीबाट लिएको ड्राफ्ट फिर्ता गराउनुपर्छ,’ उनले भने ।

स्थानिय विकास राज्यमन्त्री गणेशबहादुर खड्काले शान्ति विनाको विकास असम्भव हुने बताउनुभएको छ । राज्यमन्त्री खड्काले वर्तमान सरकारको पहिलो काम विस्तृत शान्ति सम्झौता बमोजिम बन्दुकको किनारा लगाएर शान्ति स्थापना गर्नुपर्ने रहेको कुरामा जोड दिनुभयो ।

स्याङ्जाको विर्घा गाउँ विकास समिति वडा ८ स्थित वईघामा रहेको भवानी उच्च माध्यामिक विद्यालयको ५७ औं वार्षिकोत्सव तथा ३७ अभिभावक दिवसमा गरिएको कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै स्थानिय विकास राज्यमन्त्री खड्काले सो कुरा बताउनुभएको हो । उहांले एकीकृत नेकपा माओवादीले चलाएको १० वर्षे जनयुद्धले आर्थिक विकासमा राज्य ५० वर्ष पछाडी धकेलिएको बताउनुभयो । राज्यमन्त्री खड्काले एकीकृत नेकपा माओवादीले संविधानसभाको निर्वाचनमा डर धम्की देखाएर ठूलो दल बनेको आरोप लगाउनुभयो ।

कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्ने क्रममा राज्यमन्त्री खड्काले आजको बैज्ञानिक युगमा शिक्षाको अति आवश्यक रहेको बताउनुभयो । उहांले त्यस अवसरमा विद्यालयको भौतिक सुधार, खेल मैदान निर्माण र खानेपानी व्यवस्था गर्न स्थानिय विकास मन्त्रालयबाट ३० लाख आर्थिक सहयोग गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गर्नुभएको थियो । वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवसको अध्यक्षता गर्नुभएको संविधानसभाका सदस्य मोहनप्रसाद पाण्डेले जातीय राज्य विभाजनले देशलाई द्धन्द्धमा फसाउने स्पष्ट पार्दै एकीकृत नेकपा माओवादीले जातिय राज्य घोषणा गरेर अन्तरिम संविधान विरोधी काम गरेको बताउनुभयो ।

त्यस अवसरमा बोल्दैपूर्व विर्घा गाउँ विकास समितिका पूर्वअध्यक्ष प्रकाश राना, नेपाली काँग्रेसका सचिव शिवकुमार गिरि,  नेता गजिन्द्रप्रकाश मल्ल, लक्ष्मीकान्त रेग्मीले नेपाली जनताको भावनालाई आत्मसाथ गर्दै तोकिएको समयमा संविधान निर्माण हुनुपर्नेमा जोड दिनुभएको थियो ।

वार्षिकोत्सव तथा अभिभावक दिवसको कार्यक्रममा स्याङ्जाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नन्दीकेशर त्रिपाठी, स्थानिय विकास अधिकारी दीर्घनारायण पौडेल, विद्यालयका श्रोतव्यक्ति नारायण पाण्डे, तरुण दलका केन्द्रिय सदस्य तथा महिला विभाग प्रमुख सरस्वती तिवारी, विद्यार्थी नेताहरु युवाराज पाण्डे गुरुप्रसाद भट्टराई लगाएतका वक्ताहरुले बोल्नुभएको थियो ।

विद्यालयका प्राचार्य होमनाथ पाण्डे किसानले शैक्षिक सत्र २०६५÷०६६ को ८१ लाख ४७ हजार ४ सय २१ आयव्याय प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । कार्यक्रमको संचालन विद्यालयका शिक्षक कृष्णप्रसाद पराजुलीले गर्नुभएको थियो । हेलिकोप्टरबाट कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्न विर्घा आउनुभएका स्थानिय विकास राज्यमन्त्री गणेशबहादुर खड्कालाई एकीकृत नेकपा माओवादीका कार्यक्रर्ताले विरोध स्वरुप कालोझण्डा प्रदर्शन गरेका थिए । कालोझण्डा प्रदर्शन गर्नेक्रममा शुरक्षा व्यवस्था कडा पारिएको थियो ।

प्रदिप कोइराला

सुख दुख आप्नैपरिवारमा रहेर बाडने इच्छा कसको हुदैन र ? ६ छोराको आमा र ५० नाति नातिनाको हजुरआमा के गर्दै होलिन् हामी सहज अनुमान गर्छौं, पक्कैपनि बुढेसकालमा छोरा वा नाति नातिनाको निगरानीमा जीवन काड्दै होलिन्,सबैको अनुमानलाई गलत सावित पार्दै स्याङ्जाको खिलुङ्देउराली गाउं विकास समिति माझखर्क निवासी ८८ वर्षिया बृद्धा मन्दरी खनाल अहिले बुढेकालमा सबैलाई विर्सेर बृद्धाआश्रमको साहरा लिएर धागोको बत्ति कातेरजीउन बाध्य भएकी छन् ।
स्याङ्जाको मालुङ्गा गाविसमा रहेको पाल्पाको सिमानामा पर्ने कालिगण्डकी किनारको राम्दीघाटमा रहेको बृद्धाआश्रमको साहरामा रहेका खनाल सहित ३५ बृद्धाहरुले धागोको बत्ति कातेर जीवन धानेका छन् । बृद्धाआश्रममा जाने रहर होईन् यो त बाध्यता बनेको छ उनीहरुको । आश्रममा बस्दै आएकी खगिसरा अर्यालले भनिन्– ‘छोरा, नातिनातिना साना हुदा, ज्यानले सक्दा पालनपोषण गरियो, बुढेसकालमा काम गर्न नसक्दा सबैको हेला हुनुप¥यो ।’

बुढेसकालमा घर छाडेर आश्रममा बस्नुपर्ने बाध्यता आर्यालको मात्र होईन् आश्रममा बस्ने अधिकांशको पिडा एउटै छ । आश्रममा बस्दै आएका ३५ बृद्धा मध्ये २० परिवारको हेलाहोचो, १० काम गर्न नसक्दा र बांकीको परिवारमा आफ्नो भन्नु कोहि नभएपछि आश्रममा आउनुपरेको उनीहरुले बताउंछन् । आश्रममा रहेका ३५ बृद्धाहरुले दिनभर धागोको बत्ति कात्ने काम गर्छन् । अर्जुनचौपारी घर भएकी ६४ वर्षिया याम कुमारी पौडेलले भनिन्– दिनभर बत्ति कातेर के गर्नु विक्री हुन छाडिसक्यो ।

विगत लामो समयदेखि धागोबाट तयार पारिएको बत्ति विक्री गरेर जीवन धानिरहेका बृद्धा बत्ति विक्री हुन छाडेपछि चिन्तित हुन थालेका छन् । धार्मिक कार्यमा प्रयोग हुने धागोको बत्ति आजभोलि कम प्रयोगमा आउने गरेको छ । दैनिक रुपमा ३ हजार बत्ति तयार हुन्छ । छाङ्छाङ्दी–२, गैराथोक घर भएकी भिमादेवि अर्यालले भनिन्– कातिएको बत्ति विक्री हुन छोड्यो, विक्रीमा ५० लाख बत्ति बांकी छ ।

आश्रममा रहेका ३५ बृद्धालाई बस्ने, खाने र सुत्ने एक÷एक कोठाको व्यवस्था गरिएको छ । करिव ५० वर्ष पुरानो आश्रम व्यवस्थित बन्न भने सकेको छैन् । कातेको बत्ति विक्री गरेर अब कति दिन चल्न ? २०११ साल देखि आश्रममा बस्दै आएकी पाल्पा पोखराथोक घर भएकी जानकी शर्मा नेपालले भनिन्– बृद्धालाई सरकारले बृद्धाभत्ता दिएर मात्र होईन्, बृद्धा हेरचाह गर्ने एक छुट्टै निकाय स्थापना गर्नुपर्छ ।

केपी ढुंगाना

बेलुका ११ वजेको छ । काठमाडौं चिसोमा कठ्यांग्रीएर कुनामा तातोको खोजीमा लुकेझै लाग्छ । ओहो आज दामनमा हिउं पर्यो रे । सम्झदै चिसो सिरकभित्र घुस्रिन्छु म तातोको खोजीमा । ओंहो दामनको हिउं खाटमा पनि परेछ कि क्या हो कस्तो चिसो । आंखामा निन्द्रा छैन । होस पनि कसरी । यसको आउने समय पनि त भएको छैन । जतिखेर मन लाग्यो त्यत्तिखेर आउने भए यसको के महत्व हुन्थ्यो र । यसो रिमोट समाए र थिचे । २९ इन्चको एलजीको कांचको पर्दामा देखिएको स्टार प्लस जहां भारतका साना साना बालबालीका आफ्नो प्रतिभा देखाइरहेका थिए । जसको नामाकरण गरिएको रहेछ छोटे उस्ताद ।
एकै छिनमा एक बालीका आइपुगिन । जसको हातमा भारतको राष्ट्रिय झण्डा तिरंगा थियो । एं यो त भारतिय स्वतन्त्रता दिवसको अवसरको इस्पेशल कार्यक्रम रहेछ । विस्तारै उनी मन्चमा आइन र गाउन थालीन बन्दे मातरम । मेरो शरिर सिरिंग भयो । कांचको पर्दामा देखिएकाहरु सबै देशभक्तिपुर्ण भावमा रमिएरहेका थिए झुमिरहेका थिए ।
विस्तारै मेरो कानमा पनि अर्कै धुन बज्न थाल्यो त्यसले भनिरहेको थियो संयौ थुंगा फुलका हामी एउटै माला नेपाली । झसंग भए म । हैन संयौ थुंगा हैन । अनायसै शब्द फुत्कीए । थाहा छैन किन ।
सायद आज दिनभर मधेसमा देखिएका दृष्यले मेरो मष्तीस्क खलबलिएको हुनसक्छ । त्यसैले मनले नेपालीलाइ सयौं थुंगा भनिरहेको भएपनि मस्तीष्कले भरिहेको थियो हैन तेरा धेरै फुलहरु चुंडिदैछन । त्यसैले तेरो यो लोकतन्त्र आएपछिको राष्ट्रीय गान पनि काम छैन ।
संविधान सभाको तयारीका लागि सात दल अहिले मधेसमा पुगेका छन । तर, उनीहरुको स्वागत फुलमालाले हैन काला कपडा र बमको नमिठो गन्धले गरिएको छ । मुर्दावादको नारा घन्कीएको छ । जिल्ला बन्द छ । मधेस र मधेसी जनताको अधिकारका लागि बन्दुक उठाएको दावी गर्नेहरु भनिरहेका छन पहिला अधिकार दे अनि भाषण गर्न आइज । सात दलका नेता भनिरहेका थिए संविधान सभा तपाई हाम्रो सबैको अधिकार दिने स्थान हो । उनीहरु प्रतिउत्तर फर्काइरहेका छन हैन यो पहाडियाहरुको भ्रम हो, हामीलाइ अधिकार दे । कस्तो अधिकार त ( स्वतन्त्र मधेसको जहां आउन नाक चुच्चे पहाडिया र बक्खु लगाउने हिमालीहरुले भिसा लिनु परोस् ।
झसंग हुन्छु । फेरी कल्पनावाट धरातलमा आउंछु । कांचको पर्दामा छोटे उस्ताद निरन्तर छ अझै । बोलि फेरीएछ अनी पात्र पनि घन्कीरहेको थियो ए मेरे बतनके लागो । उफ लामो सास फेर्छु । कता कता मधेसको याद आउंछ । माया लाग्छ मधेसको चौपट । आफैं अचम्मीत पनि हुन्छु, किन माया लागेको होला यस्तो विछट्टै । कारण के होला ( २७ वर्षमा २ पटक छोएको छु त्यो मधेसको माटो । एक रात विताएको छु त्यसको छातीमा । म जन्मेको, हुर्केको पहाडमै त हो । यो पहाडको पो माया लाग्नुपर्ने । किन माया लाग्यो मधेसको रु

मान्छेलाइ कुनै अप्रत्यासित विषय या वस्तुसंग २ कारण माया लाग्छ रे । पहिलो कारण गुमाइसकेपछि । अनी दोस्रो कारण गुमाउने डर लागेपछि । मैले मधेस गुमाइसकेको त छैन । अहिलेपनि त्यो नेपालको सिमांकन भित्रै छ । भनेपछि के ममा अब मधेस गुमाउने भय पलाएको हो त ?

कोल्टे फेर्छु । अनायसै फेरी लामो सास निस्कन्छ मुखवाट । कता कता कस्तो नमिठो लागेर आउंछ । मेरो खाटको सिमाना खुम्चिए झै लाग्छ । देशका सिमाना विविध कारणले टुक्रिएका छन । सबैको के बेलिविस्तार लगाउन सकिन्छ र । भारतकै कुरा गर्ने हो भने पाकिस्तान बनेर टुक्रियो त्यो । कारण थियो धर्मको । पाकिस्तान पनि के संग्लो रहृयो र बंगलादेश बनेर गयो त्यो पनि । कारण थियो जातको ।

तर भारतियहरुले अहिले पनि पाकिस्तान र बंगलादेशलाइ मेरो भुमि हैन भन्न सकिरहेका छैनन । हरेक वर्ष मनाइने स्वतन्त्रता दिवसका दिन सबैले सम्झन्छन त्यो एकिकृत भारत । अहिले त मधेस मेरै छ । २ पटक छोएपनि १ रात कटाएपनि मधेस मेरो पनि हो नी ।

हो, हिजोका दिनमा गल्ति भए । नभएका हैनन । तर, त्यो गल्ती निरंकुश शासकहरुले गरेका हुन, आम नेपालीले त हैन नी । तर केही मुर्ख शासकले गरेको गल्ती कतै आम नेपालीले ब्यहोर्नुपर्ने त है ( जिउ शिरिंग हुन्छ ।
एक्कासि कोही हांसेको आवाज सुन्छु । अट्टाहास हांसो । कता कता त्यो हास्ने अनुहार कहिले सोनिया गान्धीको जस्तो देख्छु त कहिले मनमोहन सिंहको जस्तो लाग्छ । कहिले लालकृष्ण आडवाणि बन्छ त्यो मुहार त कहिले बाल ठाकरे जस्तो । हैन,हैन ल फेरी अनुहार फेरीयो । लौ अब त्यो हास्ने अनुहार त जयकुष्ण गोइतको जस्तो पो छ । ल फेरी बदलियो । लौ ज्वालासिंह,हैन हैन राजेन्द्र महतो, ए हैन उपेन्द्र यादव ।

कांचको त्यो अर्थहिन पर्दामा चार कोणे तिरंगा नाचिरहेको छ । तर मेरो आंखाका मेरो रातो र चन्द्र सुर्य अंकित झण्डा कतै जलिरहेको दृष्य पो आउंछ । बन्दे मातरम हैन, कतै गुन्जिरहेको मलिन स्वर सुनियो । जसले भनिरहेको झै लाग्यो~ रहौंला हामी नेपाली कहां नेपालै नरहे ।

वसन्ती बाँस्तोला

‘म त घाँस काटेर आएपछि मात्र जाँच्छु है,’ रत्नपुरमा एचआईभीको रक्त परीक्षण गर्न आएकी सरस्वती रिमालले भनिन् । कामले एकछिन फुर्सद नभए पनि रक्त परीक्षणलाई उनी अनिवार्य ठान्छिन् । उनले भनिन्, ‘लाइन लागेर बस्ने फुर्सदै छैन, नाम लेखाएर जान्छु घाँस काटेर र्फकंदा परीक्षण गरौंला ।’
उनीजस्तै डोको बोकेर रक्त परीक्षण गर्न आउनेको संख्या धेरै थियो । नेपाल रेडक्रस सोसाइटी सामुदायिक स्वास्थ्य सेवा केन्द्रले आयोजना गरेको स्वेच्छिक परामर्श, रक्त परीक्षण तथा यौनजन्य संक्रमणको उपचारसम्बन्धी घुम्ती शिविरमा । एक सय १० जनाले त्यस अवसरमा परीक्षण गराएका थिए । तीमध्ये तीन जनामा एचआईभी संक्रमित भेटिएको केन्द्रका ल्याव प्राविधिक विनोद अर्यालले बताए । उनले भने, ‘अझ लक्षित समुदाय परीक्षणमा आएका छैनन् ।’
सदरमुकामबाट करिब सय किलोमिटर टाढाको त्यस गाउँका अधिकांश पुरुष कामको खोजीमा वैदेशिक रोजगारमा जाने गरेका छन् । त्यसमा पनि बढी भारत जानेले यौनजन्य संक्रमण लिएर आउने गरेको केन्द्रकी कार्यक्रम संयोजक गीता पोख्रेलले बताइन् । उनले भनिन्, ‘संक्रमित देखिएका अधिकांश व्यक्ति भ्ाारतमा काम गरेर फर्केका छन् ।’ भारत गएर आएका पुरुषका कारण उनका श्रीमती र छोराछोरीलाई पनि एचआईभी सर्ने गरेको छ । 
सदरमुकाममा रहेको सेवा केन्द्रमा मासिक रक्त परीक्षण गर्न आउनेको संख्या नव्बेको हाराहारीमा छ । तीमध्ये दुई/तीन जनालाई एचआईभी संक्रमण देखिने गरेको छ । जिल्लामा एचआईभी संक्रमितको संख्या तीन सयको हाराहारीमा भए पनि लुकेर रहेका अझ धेरै हुनसक्ने पोख्रेल बताउँछिन् ।
जिल्लामा लुकेर रहेका संक्रमितको संख्या ७ सयभन्दा बढी रहेको उनको दाबी छ । समाजको अपहेलना र लाजका कारण जिल्लामा परीक्षण गराउने र खुल्नेको संख्या कम छ । आर्थिक स्थिति राम्रो हुने र खुल्न नचाहनेहरू परीक्षण गर्न र औषधि खान जिल्ला बाहिर जाने गरेका छन् ।
लक्षित समुदायमा साथी शिक्षक भएका कारण पनि अहिले धेरै व्यक्ति रक्त परीक्षणका लागि आउने गरेका छन् । चेतनाको अभाव र रक्त परीक्षण गर्ने ठाउँ टाढा भएको कारण दुर्गम गाउँका धेरै व्यक्तिको संक्रमण भएको थाहै नपाई मृत्यु हुने गरेको छ ।

बेलायतले नेपाली विद्यार्थीको भिसा आवेदन सोमबारदेखि तत्काललाई रोकेको छ । नेपालस्थित बेलायती दूतावासका अनुसार बंगलादेश र दक्षिणपूर्वी भारतका विद्यार्थीको भिसा आवेदन पनि रोकिएको छ । चाप बढेकाले अर्को व्यवस्था नहुन्जेल भिसा बन्द गरिएको दूतावासले जनाएको छ ।

१० महिनाअघि बेलायत सरकारले ‘टायर फोर’ प्रणालीअन्तर्गत विद्यार्थी भिसा सहज बनाएपछि यो मुलुक नेपाली विद्यार्थीको आकर्षण केन्द्र बनेको थियो । दूतावास अधिकारीका अनुसार पछिल्लो दस महिनामा करिब ३० हजार विद्यार्थी बेलायत गएको अनुमान छ । शिक्षा मन्त्रालय अधिकारीका अनुसार मंसिरमा करिब ४२ सय र पुसमा १८ सय विद्यार्थीले नो अब्जेक्सन लेटर लिएकामा अधिकांश बेलायत जाने तयारीमा थिए ।

हरेक चुरोटको बट्टामा ’वैधानिक प्रावधान : धूम्रपान स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छ’ लेखिएको हुन्छ । बट्टामा नलेखिए पनि चुरोट पिउनु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ भन्ने कुरा सबैलाई थाहा हुन्छ, तर चुरोटको लत बसेपछि त्यस्तो प्रावधानलाई वास्ता गरिंदैन ।

 चुरोट पिउने बानी राम्रो होइन भन्ने कुराको ज्ञान मलाई पनि छ, तर पनि  दिनको दुई-चार खिल्ली चुरोट पिउँछु । २०५५ सालमा कलेज पढ्दा साथीभाइको संगतले चुरोट पिउन थालिएको थियो । त्यतिबेला चुरोट पिउनु भनेको पौरख हो कि जस्तो लाग्थ्यो । त्यतिबेलै मलाई चुरोटको लत बसिसकेको थियो । अनि ०५९ मा आएर मैले चुरोट पिउन छाडिदिएँ । कलेजलाइफ सकिएकाले पनि होला, साथीभाइको संगत छुट्यो ।

 अनि चुरोट पिउनु गलत हो भन्ने लागेर छाडेको थिएँ । ०६५ मा बिदेसिएका ती कलेजका साथीहरू फर्केर आए । उनीहरूसँग कलेजलाइफको कुरा गर्दै जमघट गर्न थालियो अनि फेरि चुरोट पिउन थालेँ । विवाह भैसकेकाले श्रीमतीले थाहा पाउलिन् कि भन्ने डरले लुकेर चुरोट पिउँथें । चुरोट पिएको एक घन्टापछि मात्र म घर जान्थें ।

पछि उनले पनि थाहा पाएपछि केही समय रिसाइन्, पछि फेरि उनकै सामुन्ने पिउन थालेँ । म ‘चेन स्मोकर’ होइन, तर चलचित्र ‘स्वर’ को छायांकनका बेला कामको टेन्सनले दिनमै १०-१५ वटा चुरोट पिइसक्ने भएको थिएँ । अहिले फेरि दिनको तीन खिल्ली मात्र पिउँछु । धूवाँको टेस्ट नै अनमोल हुन्छ । नपिउनेलाई धूवाँको गन्ध राम्रो नलागे पनि पिउनेलाई राम्रो लाग्छ । कतिलाई चिया पिउँदा, खाना खाएपछि वा ट्वाइलेट जानुअघि चुरोट नपिई नहुने हुन्छ ।

 ट्वाइलेटभित्र चुरोट पिउने पनि हुन्छन् जुन मलाई पटक्कै मन पर्दैन । चुरोटले पिउनेलाई भन्दा सँगै बस्नेलाई बढी असर गर्छ भन्ने मलाई थाहा छ । त्यसैले सामुन्ने भएका मानिसलाई मन पर्दैन भने म नपिउन पनि सक्छु । क्रिएटिभ कार्य गर्नेहरूमा चुरोट पिउने लत बसेको हुन्छ भन्ने सुनेको होइन, भोगेको पनि छु । चुरोटको धूवाँ उड्दा हावामा देखिने आकृतिले मस्तिष्कलाई क्रियाशील बनाउँदो रहेछ भन्ने मैले अनुभव गरेको कुरा हो । (एक फिल्मकर्मीको अनुभव)

नेपाल विद्युत प्राधिकरणले विहीबारदेखि दैनिक ११ घण्टा लोडसेडिङ गर्ने भएको छ । यो सँगै सातामा अब ७७ घण्टा लोडसेडिङ हुनेछ । नदी र जलाशयमा जलस्तर घट्दै गएकाले विद्युत उत्पादनमा कमि आएको भन्दै प्राधिकरणले थप दुई घण्टा लोडसेडिङ बढ्ने जनाएको छ ।

प्राधिकरणले अहिले दैनिक ९ घण्टा लोडसेडिङ गर्दै आएको छ । दैनिक १२ घण्टा भन्दा बढी लोडसेडिङ नबढाउने लक्ष्य लिएपनि पानीको वहावमा कमि आए लोडसेडिङ थप बढ्न सक्ने प्राधिकरण भार सम्प्रेषण केन्द्रका निर्देशक शेरसिंह भाटले जानकारी दिए ।

कृष्ण अधिकारी चिन्तित

खुसी हांसो उडाएर कता लाग्यो वतासले
 चारैतिर अन्धकार मन रुन्छ हतासले

 उजाड छ फुलवारी हास्न थाले जोरीपारी
आफ्नो जिउ आफैलाइ बनी दिन्छ गर्हौ भारी
 वेदनाको घाउ चर्की घोची दिन्छ मुटु माझ
 विछोडको पीडासंगै वेवारीसे बने आज

 वादल त्यो हटिदिए देखिन्थ्यो कि त्यतै छांया
 उज्यालोमा खोज्न पाए भेटिन्थ्यो कि कतै माया
 के भएको दैव हरे माया किन भेटिएन
 पिरतीको तृष्ण मेरो आशु पिइ मेटिएन ।